Improwizacja muzyczna to pokaz kunsztu i niezwykłej precyzji. Dla mózgu jest jednocześnie bardzo złożonym przedsięwzięciem. W końcu wymaga wielu intelektualnych operacji w tym samym czasie. Słyszenie, planowanie, kontrolowanie ruchu, przewidywanie kolejnych dźwięków i sprawdzanie, czy wszystko rzeczywiście „działa”. Dlatego właśnie jazzowa improwizacja stwarza dla neuronauki świetne warunki do badania kreatywności w czasie rzeczywistym. Nowe badanie pokazuje, że w trakcie improwizowania mózg nie tylko uruchamia wiele obszarów naraz, lecz także zmienia sposób, w jaki całe sieci neuronalne współpracują ze sobą – co jest jednym z najbardziej praktycznych przejawów neuroplastyczności.
Naukowcy z Center for Music in the Brain (Uniwersytet Aarhus w Danii) przebadali szesnastu doświadczonych pianistów jazzowych, rejestrując aktywność ich mózgów metodą funkcjonalnego rezonansu magnetycznego (functional magnetic resonance imaging, fMRI). Uczestnicy wykonywali utwór „Days of Wine and Roses” z filmu pod tym samym tytułem – w trzech wersjach: grali z pamięci, improwizowali wokół melodii oraz improwizowali swobodniej, opierając się głównie na akordach. Ten prosty zabieg pozwolił porównać, jak rosnąca swoboda twórcza wpływa na dynamikę pracy mózgu. Wynik badania nie sprowadza się do jednej „strefy kreatywności”. Podczas grania z pamięci mocniej angażowały się mechanizmy kontroli wykonawczej: planowanie, monitorowanie błędów, trzymanie się reguł. Gdy muzycy przechodzili do improwizacji, coraz większą rolę zaczynały odgrywać systemy integrujące słuch i ruch – sieci słuchowo-motoryczne, które łączą to, co słyszymy, z tym, co natychmiast robimy na klawiaturze. W praktyce: mózg przełącza się z trybu „odtwarzam” na tryb „tworzę i natychmiast koryguję”.
Szczególnie ciekawe były zmiany w relacji między dwiema dużymi sieciami. Pierwsza to sieć stanu spoczynkowego (Default Mode Network, DMN) – zwykle kojarzona z myśleniem spontanicznym, skojarzeniami i wewnętrzną narracją. Druga to sieć kontroli wykonawczej (Executive Control Network), czyli mechanizmy „redaktora”, który ocenia, hamuje i porządkuje działanie. Badacze zaobserwowali, że przy swobodniejszej improwizacji te systemy zaczynają współpracować w inny sposób niż przy odtwarzaniu z pamięci. To ważny wniosek: kreatywność nie musi oznaczać wyłączenia kontroli, lecz raczej nową równowagę między generowaniem pomysłów a ich selekcją. Właśnie tu pojawia się neuroplastyczność w praktycznym sensie. Neuroplastyczność to zdolność mózgu do adaptacji i reorganizacji połączeń w odpowiedzi na doświadczenie. Improwizacja wymusza taką reorganizację „na bieżąco”: zmienia się układ współpracy między sieciami odpowiedzialnymi za spontaniczność, uwagę, kontrolę i ruch. Z punktu widzenia neurologii i szeroko rozumianego zdrowia mózgu ma to znaczenie, bo pokazuje mechanizm wspólny dla wielu aktywności rozwijających mózg: im bardziej złożone zadanie i im więcej sensownej informacji zwrotnej, tym większa potrzeba elastycznego przełączania się sieci neuronalnych.
Oczywiście nie znaczy to, że jazz jest jedyną drogą do wspierania kreatywności. Badanie mówi raczej coś ogólniejszego i zarazem bardziej użytecznego: kreatywne działanie, jeśli jest osadzone w umiejętnościach i regułach (tu: harmonia, rytm, technika), potrafi uruchomić dynamiczną współpracę sieci mózgowych. Dlatego podjęcie nowego hobby, które pobudza mózg do pracy, a jednocześnie stwarza przestrzeń na realizację własnych, często nietuzinkowych pomysłów, to świetny sposób na wszechstronne wsparcie umysłu. A także wzmocnienie mechanizmów związanych z neuroplastycznością.
