Układ endokrynny - Strona 2 z 2 - NeuroExpert - Encyklopedia Neurofizjologii

Oś podwzgórze-przysadka-gonady (HPG)

Początek osi HPG stanowi podwzgórze. Tam, głównie w jądrze nadwzrokowym, znajdują się neurony syntetyzujące gonadoliberynę (GnRH, ang. gonadotropin-releasing hormone), która uwalniana jest do krążenia wrotnego przysadki w wyniosłości pośrodkowej. Hormon ten stymuluje uwalnianie gonadotropin: hormon luteinizujący (LH, ang. luteinizing hormone) oraz hormon folikulotropowy (FSH, ang. follicle-stimulating hormone) z przedniego płata przysadki. Te zaś, uwolnione do krążenia ogólnego, łączą się z receptorami w gonadach i stymulują produkcję hormonów płciowych (testosteronu, estradiolu i progesteronu)…

Oś podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA)

Oś podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA, ang. hypothalamic-pituitary-adrenal axis) to układ hormonalny składający się licznych wzajemnych powiązań strukturalnych i czynnościowych pomiędzy podwzgórzem, przysadką mózgową oraz gruczołem nadnerczowym. Dzięki ujemnemu sprzężeniu zwrotnemu w układzie tym zachodzi stała wymiana informacji. Oś HPA odgrywa istotną rolę w procesach zarówno adaptacji, jak i reakcji organizmu na stres. Układ podwzgórze-przysadka-nadnercza koordynuje wydzielanie glikokortykosteroidów (takich jak kortyzol) z kory nadnerczy do krwi…

Prolaktyna

Prolaktyna to uwalniany przez przysadkę mózgową hormon pełniący wiele funkcji w organizmie. Jego działanie obserwuje się w gruczołach piersiowych, prostacie, jajnikach, tkance tłuszczowej, wątrobie i w komórkach układu odpornościowego. Prolaktyna wchodzi w interakcje w czynnikami wzrostu i hormonami steroidowymi, stymulując wzrost i rozwój tkanek. U ssaków związana jest z produkcją mleka.

Prostaglandyny

Prostaglandyny to grupa hormonów parakrynnych o bardzo dużej aktywności biologicznej. Występują we wszystkich tkankach i płynach ustrojowych. Odgrywają bardzo ważną rolę w funkcjonowaniu całego organizmu, w tym układu odpornościowego, nerwowego, pokarmowego, rozrodczego czy sercowo-naczyniowego.

Przysadka mózgowa

Przysadka mózgowa (hypophysis cerebri) jest niewielkim gruczołem dokrewnym o masie ok. 0,6 g. Zlokalizowana jest w zagłębieniu kości klinowej czaszki zwanym siodłem tureckim, nieco poniżej podwzgórza, z którym łączy się za pomocą struktury zwanej lejkiem (infundibulum). Dawniej przypuszczano, zapewne ze względu na jej położenie, że odpowiada ona za wytwarzanie śluzu jamy nosowej. Stąd też jej wcześniejsza łacińska nazwa glandula pituitaria (łac. pituita – śluz). Dziś wiadomo, że jej rola jest dużo istotniejsza. Przysadka stanowi swoisty ośrodek kontrolujący pracę pozostałych gruczołów wewnątrzwydzielniczych, jak również integrujący ich działanie z impulsami z układu nerwowego…

Przytarczyce

Przytarczyce to niewielkie gruczoły sąsiadujące z tarczycą. Produkują parathormon, którego rolą jest kontrolowanie poziomu wapnia we krwi. Niedoczynność przytarczyc skutkuje niedostatecznym wytwarzaniem tego hormonu i obniżeniem poziomu wapnia. Natomiast przy ich nadczynności może dojść do osłabienia kości.

Stwardnienie rozsiane

Stwardnienie rozsiane (SM – sclerosis multiplex) jest chorobą o podłożu zapalno-demielinizacyjnym, w której dochodzi do wieloogniskowego uszkodzenia układu nerwowego. Zmiany patologiczne dotyczą głównie osłonek mielinowych, ale towarzyszy im również uszkodzenie aksonów. Cechą charakterystyczną schorzenia jest jej postępujący i przewlekły przebieg, z obecnością zaostrzeń i remisji. Stwardnienie rozsiane jest najczęstszą neurologiczną przyczyną niepełnosprawności ludzi młodych. Początek choroby najczęściej występuje między 20 a 40 rż, ze szczytem zachorowania około 30 rż. Kobiety chorują dwukrotnie częściej niż mężczyźni, a średni wiek zachorowania jest u nich o 5 lat wcześniejszy…

Stwardnienie zanikowe boczne

Stwardnienie zanikowe boczne (sclerosis lateralis amyotrophica – SLA) należy do postępujących chorób zwyrodnieniowych układu nerwowego. Polega na postępującym uszkodzeniu komórek nerwowych odpowiedzialnych za ruch i znajdujących się w rdzeniu kręgowym, pniu mózgu oraz korze mózgowej. Powoduje to narastające osłabienie mięśni, problemy z mową, chodem i połykaniem. SLA jest chorobą rzadką, występuje z częstością około 5/100 000 osób. Nieco częściej chorują kobiety. Zachorowanie może wystąpić w każdym wieku, ze szczytem w 6. i 7. dekadzie życia…

Szyszynka

Szyszynka (corpus pineale) jest nieparzystą, pojedynczą strukturą znajdującą się w międzymózgowiu, w obrębie nadwzgórza. Leży ona w linii pośrodkowej, poniżej płata ciała modzelowatego. Kształtem przypomina szyszkę pinii, od której wzięła swoją nazwę. Mimo niewielkich rozmiarów – u człowieka ma zaledwie 5 – 8 mm długości i 3 – 5 mm szerokości – ma ogromne znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania organizmu. Niegdyś przypuszczano, że to właśnie w niej znajduje się siedziba ludzkiej duszy. Szyszynka obecna jest już u prymitywach kręgowców, takich jak minóg, u których przypomina budową oczy. Podobnie zbudowany jest towarzyszący mu narząd przyszyszynkowy…

Tarczyca

Tarczyca (gruczoł tarczowy) to jeden z największych gruczołów dokrewnych. Jej masa u dorosłych mieści się w granicach 20-30 g. Zlokalizowana jest na przednio-dolnej części szyi. Wytwarza hormony: trójjodotyroninę (T3), tyroksynę (T4) i kalcytoninę. T3 i T4 wpływają na metabolizm – zwiększają zużycie tlenu w większości komórek ludzkiego organizmu, regulują gospodarkę lipidową i węglowodanową. Ponadto są niezbędne w procesach prawidłowego wzrostu i dojrzewania. Kalcytonina jest wytwarzana przez komórki C tarczycy. Uczestniczy ona w regulacji gospodarki wapniowo-fosforowej poprzez zmniejszenie stężenia wapnia we krwi…

Tlenek azotu

Tlenek azotu to związek o działaniu parakrynnym i dużej aktywności biologicznej. W ośrodkowym układzie nerwowym pełni funkcję neuroprzekaźnika. Ponadto działa rozkurczająco i rozszerza naczynia krwionośne i odgrywa rolę mediatora zapalnego. W organizmie występuje jako wolny rodnik, ale może też tworzyć kompleksy z jonami metali lub być magazynowany w hemoglobinie. Zarówno jego nadmiar, jak i niedobór mają niekorzystne działanie na organizm.

Trzustka

Trzustka (pancreas) nazywana jest narządem podwójnego wydzielania. Składa się z części zewnątrzwydzielniczej (egzokrynnej) o strukturze pęcherzykowej oraz z części wewnątrzwydzielniczej (endokrynnej), występującej w formie zgrupowań komórek nazywanych wyspami Langerhansa. Pierwsza z nich stanowi główną masę trzustki i odpowiada za produkcję enzymów trawiennych, uwalnianych przewodami trzustkowymi do dwunastnicy. Endokrynna część trzustki, stanowiąca jedynie 3% jej ogólnej masy, syntetyzuje i uwalnia hormony: glukagon, insulinę, somatostatynę oraz polipeptyd trzustkowy. Insulina i glukagon biorą udział w regulacji metabolizmu węglowodanów, białek i tłuszczów. Z kolei somatostatyna i polipeptyd trzustkowy odpowiadają głównie za hamowanie czynności wydzielniczej trzustki…

Tymozyna

Tymozyna to hormon produkowany w grasicy. Pobudza powstawanie limfocytów, przyspiesza dojrzewanie limfocytów T i uczestniczy w zwalczaniu chorób autoimmunologicznych. U człowieka występuje w trzech izoformach.

Tyroksyna

Tyrozyna jest hormonem produkowanym przez komórki tarczycy. Reguluje rozwój psychofizyczny i odpowiada za prawidłowy metabolizm. Uczestniczy też w funkcjonowaniu gospodarki hormonalnej organizmu. Reguluje sekrecję i siłę działania somatotropiny i glikokortykoidów, a także adrenaliny i noradrenaliny. Jest istotna także dla prawidłowej pracy serca i stanu tkanki kostnej.

Układ adrenergiczny

Do układu adrenergicznego zalicza się część współczulną autonomicznego układu nerwowego oraz rdzeń nadnerczy. Jego neuroprzekaźnikami są adrenalina i noradrenalina. Działają one stymulująco i uczestniczą w reakcji „walcz lub uciekaj”. Receptory adrenergiczne znajdują się na komórkach wielu narządów wewnętrznych, m.in. jelit, nerek, wątroby czy płuc.

Układ hormonalny

Układ hormonalny (układ wewnątrzwydzielniczy, dokrewny) wraz z układem nerwowym oraz układem immunologicznym odpowiada za zapewnienie homeostazy organizmu. Ich wspólna korelacja pozwala zapewnić niezmienność środowiska wewnętrznego w zmieniającym się środowisku zewnętrznym. Układ hormonalny integruje czynność komórek, narządów, oraz innych części całego organizmu. Odpowiada za regulację podstawowych procesów życiowych. Poprzez kontrolę szybkości z jaką zachodzą reakcje biochemiczne, a także poprzez kontrolę aktywności enzymów, uczestniczy w wywoływaniu zmian morfologicznych i czynnościowych występujących w tkankach docelowych…

Wazopresyna

Wazopresyna to jeden z hormonów produkowanych przez podwzgórze. Odpowiada za regulację osmolarności płynów ustrojowych i pobudza resorpcję wody w kanalikach nerkowych. Bierze udział w kontroli wielu procesów fizjologicznych, takich jak skurcz naczyń krwionośnych, praca przewodu pokarmowego czy homeostaza ciśnienia krwi. Odgrywa też kluczową rolę w regulacji zachowania i tworzeniu więzi społecznych.

Zespół metaboliczny

Zespół metaboliczny to zbiór wzajemnie powiązanych czynników zwiększających ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2 i chorób sercowo-naczyniowych. Obejmuje jednoczesne występowanie otyłości z podwyższonymi wartościami ciśnienia tętniczego, zaburzeniami gospodarki węglowodanowej oraz lipidowej. Leczenie wymaga zajęcia się wszystkimi składowymi tego zespołu. Najważniejszym działaniem jest modyfikacja stylu życia i redukcja masy ciała.

Kategoria encyklopedii: Układ endokrynny

Popularne słowa kluczowe