Encyklopedia

Odruchy bezwarunkowe

Układ nerwowy wykorzystuje informacje sensoryczne w procesie wytwarzania poleceń motorycznych oraz wykonywania i koordynacji czynności ruchowych. Bez nich ruch staje się niedokładny, a precyzyjne zadania wymagające koordynacji kończyn, takie jak np. zapinanie guzików – niewykonalne. Charles Sherrington był jednym z pierwszych naukowców, którzy rozpoznali istotność informacji sensorycznej w regulacji ruchu. W 1906 roku wprowadził on koncept odruchu bezwarunkowego – stereotypowej, automatycznej reakcji wzbudzanej stymulacją receptorów skóry lub mięśni, która stanowi podstawową jednostkę ruchu…

Oko

Oko to narząd wzroku – zmysłu występującego powszechnie w królestwie zwierząt. Proste mechanizmy światłoczułe zostały zaobserwowane także u bakterii oraz organizmów jednokomórkowych. Z kolei bardziej skomplikowane narządy wzroku wyewoluowały niezależnie kilka razy, np. u mięczaków i kręgowców. Jakkolwiek pełnią one tę samą funkcję, oczy tych dwóch grup różnią się od siebie, ponieważ rozwijały się w odrębnych środowiskach, a co za tym idzie – pod naciskiem innych presji ewolucyjnych…

Oksytocyna

Oksytocyna to hormon produkowany przez podwzgórze ssaków. Ma szerokie działanie zauważalne w obrębie ośrodkowego układu nerwowego i tkanek obwodowych. Wpływa na przebieg porodu i laktacji, odgrywa ważną rolę w homeostazie metabolicznej i regulacji układu sercowo-naczyniowego. Wpływa też na funkcjonowanie społeczne i tworzenie więzi.

Oligodendrocyty

Oligodendrocyty to komórki glejowe występujące w ośrodkowym układzie nerwowym (OUN). Odpowiadają za wytwarzanie osłonki mielinowej na aksonach neuronów w ośrodkowym układzie nerwowym. Pierwsze wzmianki o oligodendrocytach pojawiły się w XIX wieku, kiedy to histolodzy zaczęli badać budowę tkanek nerwowych. Jednym z pierwszych naukowców, którzy zwrócili uwagę na obecność tych komórek, był Carl Weigert. W 1895 roku opisał on obecność w tkance nerwowej ciemno barwiących się struktur, które później zidentyfikowano jako oligodendrocyty…

Opony mózgowia i rdzenia kręgowego

Narządy ośrodkowego układu nerwowego są jednymi z najlepiej chronionych w organizmie. Są one niemal szczelnie zamknięte w obrębie mózgoczaszki i kanału kręgowego. Ze względu jednak na swą delikatność i podatność na uszkodzenia mechaniczne, zarówno mózgowie jak i rdzeń kręgowy potrzebują dodatkowej osłony przed wstrząsami. Jej funkcje spełniają opony mózgowe – trzy warstwy tkanki łącznej koncentrycznie otaczające ośrodkowy układ nerwowy. W rozwoju filogenetycznym łącznotkankowa osłona ośrodkowego układu nerwowego pojawia się bardzo wcześnie…

Oś jelita-mózg

Oś jelita-mózg (ang. gut-brain axis) to niemal jednokierunkowa sieć komunikacyjna pomiędzy jelitami a ośrodkowym układem nerwowym (OUN). „Niemal jednokierunkowa”, gdyż aż 90% informacji przekazywanych jest z jelit do mózgu. Obejmuje ona m.in. endokrynne, metaboliczne i immunologiczne drogi komunikacji pomiędzy mikrobiotą jelit a mózgiem. Drobnoustroje oddziałują w ten sposób na nastrój, funkcje poznawcze oraz zdrowie psychiczne. Mikrobiota jelitowa tworzona jest przede wszystkim przez bakterie, ale też przez grzyby, archea, pierwotniaki i wirusy…

Oś podwzgórze-przysadka-gonady (HPG)

Początek osi HPG stanowi podwzgórze. Tam, głównie w jądrze nadwzrokowym, znajdują się neurony syntetyzujące gonadoliberynę (GnRH, ang. gonadotropin-releasing hormone), która uwalniana jest do krążenia wrotnego przysadki w wyniosłości pośrodkowej. Hormon ten stymuluje uwalnianie gonadotropin: hormon luteinizujący (LH, ang. luteinizing hormone) oraz hormon folikulotropowy (FSH, ang. follicle-stimulating hormone) z przedniego płata przysadki. Te zaś, uwolnione do krążenia ogólnego, łączą się z receptorami w gonadach i stymulują produkcję hormonów płciowych (testosteronu, estradiolu i progesteronu)…

Oś podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA)

Oś podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA, ang. hypothalamic-pituitary-adrenal axis) to układ hormonalny składający się licznych wzajemnych powiązań strukturalnych i czynnościowych pomiędzy podwzgórzem, przysadką mózgową oraz gruczołem nadnerczowym. Dzięki ujemnemu sprzężeniu zwrotnemu w układzie tym zachodzi stała wymiana informacji. Oś HPA odgrywa istotną rolę w procesach zarówno adaptacji, jak i reakcji organizmu na stres. Układ podwzgórze-przysadka-nadnercza koordynuje wydzielanie glikokortykosteroidów (takich jak kortyzol) z kory nadnerczy do krwi…

Ośrodki mowy

W ludzkim mózgu istnieją dwa podstawowe ośrodki mowy: ośrodek Wernickego i ośrodek Broki. Pierwszy z nich odpowiada za rozumienie mowy, zaś drugi za jej wytwarzanie. Poza tym w całym mózgu obecne są także inne obszary, które uczestniczą w procesach językowych. Należą do nich m.in. przedni zakręt obręczy, zakręt nadbrzeżny, górny płat ciemieniowy i boczna kora przedczołowa. Ich sprawna współpraca pozwala prawidłowo porozumiewać się za pomocą mowy.

Ośrodkowy układ nerwowy

Ośrodkowy układ nerwowy (OUN) lub centralny układ nerwowy (CUN) jest najważniejszą częścią układu nerwowego człowieka. Składa się z rdzenia kręgowego leżącego w kanale kręgowym oraz mózgowia znajdującego się w jamie czaszki. Odpowiada za rejestrację i analizę bodźców, co warunkuje właściwą reakcję organizmu na zmieniające się warunki w środowisku zewnętrznym i wewnętrznym. Bodźce przewodzone są przez włókna nerwowe od receptorów do odpowiednich ośrodków w OUN. Ośrodkowy układ nerwowy jest zbudowany z istoty szarej oraz białej…

Otępienie czołowo-skroniowe

Otępienie czołowo-skroniowe to choroba, w której zmiany zanikowe pojawiają się w obrębie płatów czołowych i przednich części płatów skroniowych mózgu. Stanowi ok. 10% wszystkich przypadków otępienia i jest drugą spośród najczęściej występujących form otępienia u osób poniżej 65 roku życia. Dokładna przyczyna tej choroby nie jest poznana. Leczenie ma na celu spowolnienie jej postępu i łagodzenie objawów.

Otoczka mielinowa

Otoczka mielinowa – (osłonka mielinowa, osłonka rdzenna) jest to substancja przylegająca bezpośrednio do wypustek nerwowych nazywanych aksonami. Osłonka ta spełnia rolę izolatora elektrycznego oraz podpory mechanicznej dla aksonów w komórkach nerwowych. Podstawowym składnikiem tworzącym osłonkę mielinową jest cerebrozyd, który zawiera galaktozyloceramid, czyli związek złożony z cukru (galaktozy) i lipidu (ceramidu). W zależności od rodzaju układu, jaki dana komórka nerwowa tworzy, osłonka mielinowa powstaje z różnych rodzajów komórek glejowych…

Pediatryczne autoimmunologiczne zaburzenia neuropsychiatryczne związane z infekcjami paciorkowcowymi (zespół PANDAS)

Zespół PANDAS to jednostka kliniczna o niejednorodnej charakterystyce objawowej i rzadkie zaburzenie neurofizjologiczne dotykające dzieci. Należy do grupy ostrych, dziecięcych zespołów neuropsychiatrycznych. Powstaje po przebytym zakażeniu paciorkowcami, m.in. bakteriami Streptococcus z grupy A, gdy układ odpornościowy wytwarza przeciwciała atakujące jądra podstawy mózgu. Głównym objawem choroby jest rozwój zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych. Mogą też pojawiać się inne objawy ze strony układu nerwowego. Leczenie polega głównie na zastosowaniu leków przeciwzapalnych i immunomodulujących oraz terapii poznawczo-behawioralnej.

Perikarion

Perikarion – ciało komórki nerwowej, soma. Jeden z trzech elementów składowych, z których zbudowana jest komórka nerwowa. Może przyjmować rozmiary w szerokim zakresie (4-120 μm) w zależności od tego jaki rodzaj neuron buduje. W ciele komórki nerwowej odbywa się synteza wielu ważnych cząsteczek biologicznych (np. białek). W związku z tym, że neuron jest komórką zwierzęcą, jego elementy strukturalne otoczone są błoną komórkową, której grubość wynosi ok. 5 μm Błona ta, w przypadku perikarionu, otacza cytoplazmę komórki, a w niej zawieszone są wszystkie organella komórkowe…

Pień mózgu

Pień mózgu (ang. brain stem) to, według podziału klinicznego mózgowia, struktura anatomiczna położona w dole tylnym czaszki (ang. posterior cranial fossa), na stoku. Rozciąga się od skrzyżowania piramid (ang. decussation of pyramis) do spoidła tylnego (ang. posterior commissure). Składa się z rdzenia przedłużonego (ang. myelencephalon), mostu (ang. pons) i śródmózgowia (ang. mesencephalon). Wymienione części stanowią strukturalną całość. W skład pnia mózgu wchodzi również twór siatkowaty (ang. reticular formation)…

Pierwszorzędowa kora wzrokowa (V1)

Większość projekcji z ciała kolankowatego bocznego (LGN) dociera do pierwszego korowego regionu przetwarzania informacji wizualnej: pierwszorzędowej kory wzrokowej (V1). Obszar ten jest zlokalizowany w grzbietowej części kory potylicznej. Zawiera on dokładne topograficzne odzwierciedlenie pola wzrokowego zwane mapą retinotopową. Jego neurony są wyspecjalizowane w rozpoznawaniu i sygnalizowaniu obecności różnych niskopoziomowych cech bodźca wzrokowego, takich jak kontury, kolor lub ruch. Pojedynczy neuron reaguje na pojawienie się w jego polu recepcyjnym bodźca, na który jest selektywny…

Płat ciemieniowy

Płat ciemieniowy stanowi część kresomózgowia parzystego i jest jednym z czterech płatów kory mózgu. Ograniczony jest od przodu bruzdą środkową, od dołu bruzdą boczną, a od tyłu bruzdą ciemieniowo-potyliczną. Zawiera korę czuciową, która uczestniczy w percepcji dotyku, bólu, temperatury, orientacji przestrzennej oraz rozumienia języka symbolicznego i pojęć abstrakcyjnych. Płat ciemieniowy zajmuje okolicę położoną ku tyłowi od bruzdy środkowej. Znajduje się za płatem czołowym i nad płatem skroniowym. Ku tyłowi przechodzi bez wyraźnej granicy w płat potyliczny…

Płat czołowy

Płat czołowy stanowi część kresomózgowia parzystego. Jest największym z płatów kory mózgu. Sąsiaduje z płatem ciemieniowym, od którego jest oddzielony bruzdą środkową mózgu (bruzdą Rolanda) oraz płatem skroniowym, oddzielonym bruzdą boczną mózgu (bruzdą Sylwiusza). W obrębie płata czołowego znajduje się kora ruchowa, która wysyła sygnały do mięśni po przeciwnej stronie ciała, oraz przedruchowa, która je koordynuje. Ponadto mieści się tutaj kora przedczołowa będąca siedliskiem wyższych czynności mózgu…

Płat potyliczny

Płat potyliczny stanowi część kresomózgowia parzystego i jest najmniejszym z czterech płatów kory mózgu. Od przodu sąsiaduje z płatem ciemieniowym, od boku z płatem skroniowym, a od dołu z móżdżkiem. W obrębie płata potylicznego znajduje się kora wzrokowa, która uczestniczy w przetwarzaniu informacji wzrokowo-przestrzennych. Płat potyliczny zajmuje okolicę ograniczoną od przodu bruzdą ciemieniowo-potyliczną. W pobliżu brzegu górnego płata potylicznego znajduje się bruzda potyliczna górna, a bliżej brzegu bocznego – bruzda potyliczna dolna. Rozdzielają one jego powierzchnię wypukłą na trzy części, tworząc zakręty potyliczne: górny, środkowy i dolny…

Płat skroniowy

Płyn mózgowo-rdzeniowy

Mózgowie i rdzeń kręgowy zawieszone są w płynie mózgowo-rdzeniowym (liquor cerebrospinalis). Jest to bezbarwna ciecz zawierająca niewielkie ilości glukozy, potasu i białek, a także względnie duże ilości chlorku sodu i fosforanów wapnia. Nie ma w niej substancji, które nie występowałyby w osoczu krwi. Pojawiają się tam również, choć w niewielkiej liczbie, komórki – limfocyty i monocyty pochodzące z krwi lub z tkanek. Płyn ten wypełnia przestrzeń podpajęczynówkową oraz komory mózgowia, a także kanał środkowy rdzenia kręgowego. Jest go w sumie ok. 200 ml, z czego zaledwie od 10 do 30 ml znajduje się wewnątrz komór. Jeszcze na początku XX wieku uważano, że jest to wydzielina gruczołów zlokalizowanych w ścianach komór mózgu…

Popularne słowa kluczowe