Spis treści

1. Budowa
2. Funkcje wybranych jąder
3. Podsumowanie

 

1. Budowa wzgórza

Wzgórze (thalamus) jest parzystą strukturą o owalnym kształcie, największym skupiskiem istoty szarej w międzymózgowiu. Nazywane „wrotami mózgu”, stanowi podkomorowy ośrodek czucia, pośredniczący między ośrodkami znajdującymi się w rdzeniu, a korą mózgową. Otrzymuje ono informacje dotykowe, termiczne, bólowe, a także impulsy z narządów czucia głębokiego: mięśni, ścięgien i stawów. Przechodzą przez nie również informacje wzrokowe, słuchowe i smakowe. Omijają je jedynie informacje o bodźcach węchowych, ponieważ kora węchowa, do której dążą, jest strukturą filogenetycznie starszą niż wzgórze.

Istota szara wzgórza podzielona jest przez istotę białą – blaszkę rdzenną wewnętrzną (lamina medullaris interna) – tworząc liczne jądra:

  • jądro przednie,jądro pośrodkowe,
  • jądra boczne, dzielące się na:
    • część grzbietową:
      • jądro boczne grzbietowe,
      • jądro boczne tylne,
      • poduszka (ponieważ łączy się bezpośrednio z jądrem bocznym tylnym, często określa się je wspólnie jako kompleks poduszka-jądro boczne tylne),
    • część brzuszną:
      • jądro brzuszne przednie,
      • jądro brzuszne boczne,
      • jądro brzuszne tylne (dzielone tradycyjnie na jądra brzuszne: tylno-boczne i tylno-przyśrodkowe),
      • jądro kolankowate przyśrodkowe,
      • jądro kolankowate boczne.
  • jądra śródblaszkowe:
    • jądro środkowo-pośrodkowe,
    • jądro przypęczkowe,
  • jądro siatkowate.

Jądra kolankowate przyśrodkowe i boczne są niekiedy wyodrębniane jako osobna część wzgórzomózgowia, tzw. zamózgowie (metathalamus).

75% neuronów w tej części międzymózgowia to komórki projekcyjne. Ich aksony tworzą drogę wyjściową wzgórza. Poza nimi znajdują się tu również GABA-ergiczne interneurony hamujące. Wzgórze nie tylko przekazuje informacje do kory mózgu, ale też je filtruje. To tutaj zapada decyzja, które impulsy powinny dotrzeć do odpowiednich części kory w celu dalszego ich wykorzystania.

Do wzgórza docierają dwa rodzaje połączeń: swoiste i regulatorowe. Połączenia swoiste doprowadzają informacje, które następnie rozsyłane są przez poszczególne jądra do kory mózgu. Połączenia regulatorowe wpływają na formę, w jakiej informacje te są przekazywane. Pochodzą one głównie z tych części kory, do których jądra wysyłają impulsy, choć część z nich rozpoczyna się w jądrze siatkowatym oraz w tworze siatkowatym pnia mózgu.

Na podstawie zróżnicowanych właściwości dróg wchodzących i wychodzących, jądra wzgórza podzielić można na:

  • jądra przekaźnikowe – otrzymują określone projekcje swoiste z układów czynnościowych, które następnie wysyłają do zróżnicowanych funkcjonalnie obszarów kory mózgu,
  • jądra kojarzeniowe – otrzymują projekcje swoiste z kory mózgu i struktur podkorowych, a ich drogi wychodzące kierują się do obszarów kory kojarzeniowej. Dokładna rola tych jąder nie jest znana, ale mogą one brać udział w procesach dystrybucji i bramkowania informacji docierających do różnych obszarów kory,
  • jądra śródblaszkowe i pośrodkowe – projekcje swoiste docierają tu przede wszystkim z jąder podstawnych i układu limbicznego, tam też głównie dążą połączenia z nich wychodzące. Ich funkcja również nie jest do końca znana, choć uważa się, że mają znaczenie dla funkcjonowania jąder podstawnych i układu limbicznego.

 

2. Funkcje wybranych jąder wzgórza

Do jądra przedniego docierają włókna z hipokampa, ośrodków podwzgórza i zakrętu obręczy (w obrębie płata czołowego). Ośrodki te prawdopodobnie biorą udział w kontrolowaniu złożonych czynności, takich jak odpowiedzi ze strony narządów wewnętrznych. Być może więc jądro przednie integruje czynności hipokampa, podwzgórza i kory zakrętu obręczy.

Jądro brzuszne przednie otrzymuje połączenia między innymi z jąder podstawy i tworu siatkowatego pnia mózgu, a także z móżdżku. Wysyła zaś projekcje do ciała prążkowanego oraz kory przedruchowej. Jest zatem ściśle związane z kontrolą motoryki, co potwierdzają wyniki badań. Drażnienie tego jądra powoduje wzmożenie napięcia mięśni, a jego zniszczenie może skutecznie znosić patologiczne drżenia pojawiające się w chorobie Parkinsona.

Jądro brzuszne tylne jest głównym ośrodkiem czuciowym wzgórza. Docierają do niego długie drogi wstępujące przewodzące impulsy z narządów zaopatrywanych przez nerwy rdzeniowe. Wydaje się, że występuje tu lokalizacja somatotopowa: do jądra tylno-przyśrodkowego docierają informacje z twarzy, zaś w jądrze tylno-bocznym znajduje się reprezentacja kończyny górnej, tułowia oraz kończyny dolnej. Obydwa jądra wysyłają impulsy do kory czuciowej, skąd też otrzymują projekcje.

Jądro kolankowate przyśrodkowe występuje wyłącznie u ssaków (w tym u człowieka) i jest elementem drogi słuchowej, stanowiąc podkorowy ośrodek słuchu. Podobnie jak w korze słuchowej, istnieje tu układ tonotypowy – dźwięki o poszczególnych częstotliwościach odbierane są przez konkretne neurony.

Jądro kolankowate boczne to podkorowy ośrodek wzroku. W rozwoju filogenetycznym występuje wcześniej niż jądro kolankowate przyśrodkowe, bo już u kręgowców niższych. Dochodzi do niego znaczna ilość włókien z kory wzrokowej, tam też dążą połączenia przez nie wysyłane. Ponadto do jądra tego docierają aksony pasma wzrokowego z tożstronnej gałki ocznej.

W korze mózgu występują dwa główne obszary asocjacyjne: kora przedczołowa i kora kojarzeniowa ciemieniowo-potyliczno-skroniowa. Połączone są z nimi dwa duże jądra wzgórza: jądro przyśrodkowe i poduszka.
Jądro przyśrodkowe łączy się z korą przedczołową i razem z nią uczestniczy w kontroli czynności afektywnych, planowaniu i przewidywaniu działań. Otrzymuje ono połączenia od układu limbicznego. Zaobserwowano, iż zniszczenie jąder przyśrodkowych wywołuje efekty podobne jak uszkodzenie kory przedczołowej.

Kompleks poduszka-jądro boczne tylne łączy się z korą kojarzeniową ciemieniowo-potyliczno-skroniową. Poza połączeniami z korą asocjacyjną, najważniejsze docierające do niego drogi pochodzą z układu wzrokowego. Poduszka jest największym jądrem wzgórza i u człowieka rozwinęła się znacznie bardziej niż u innych ssaków. Mimo to jej funkcja wciąż jest słabo poznana. Prawdopodobnie wiąże się ona z pewnymi aspektami percepcji wzrokowej. Istnieją też przesłanki wskazujące na występowanie zaburzeń mowy po uszkodzeniu

kompleksu poduszka-jądro boczne tylne, brakuje jednak charakterystycznego zespołu objawów występujących po ich zniszczeniu.

Jądro siatkowate pod względem rozwojowym nie jest częścią wzgórza. Ma odrębne właściwości anatomiczne i fizjologiczne. Niektórzy uważają je za odpowiednik tworu siatkowatego pnia mózgu. Jednak ze względu na położenie i zaangażowanie w funkcje wzgórza traktowane jest ono jako jego część. Jądro siatkowate otrzymuje połączenia zarówno z kory mózgu, jak i z innych jąder wzgórza. Jednak, w przeciwieństwie do nich, nie wytwarza projekcji do kory. Leżąc na drodze wszystkich połączeń wzgórza z i do kory mózgu, otrzymuje z nich odgałęzienia. Każda część tego jądra wysyła GABA-ergiczne połączenia hamujące do jąder wzgórza, od których sama otrzymuje projekcje wstępujące. W ten sposób jądro siatkowate stanowi źródło sygnałów regulujących czynność wzgórza.

 

3. Podsumowanie

Bibliografia:
1. Bochenek A., Reicher M. Anatomia człowieka – Tom IV: Układ nerwowy ośrodkowy, wyd. I (II), Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1981
2. Gołąb B., Jędrzejewski K. Anatomia czynnościowa ośrodkowego układu nerwowego, wyd. V, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2000, 2004
3. Górska T., Grabowska A., Zagrodzka J. Mózg a zachowanie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997
4. McLaughlin D., Stamford J., White D. Fizjologia człowieka. Krótkie wykłady, wyd. I – 2 dodruk, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2008
5. Narkiewicz O., Moryś J. Neuroanatomia czynnościowa i kliniczna. Podręcznik dla studentów i lekarzy, wyd. 1 (dodruk), Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2001, 2003
6. Nolte J. Mózg człowieka. Anatomia czynnościowa mózgowia, tom 1 i 2, I wydanie polskie, Elsevier Urban & Partner, Wrocław 2011
7. Szarski H. Anatomia porównawcza kręgowców, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1976
8. Walocha J. Ośrodkowy układ nerwowy. Podręcznik dla studentów i lekarzy, wyd I, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2013

Dodaj komentarz