Pokrzywa indyjska od stuleci wykorzystywana jest w tradycyjnej medycynie indyjskiej – ajurwedzie. Współcześnie stosuje się ją między innymi w celu redukcji masy ciała. Ma ona również wiele innych korzystnych własciwości, w tym wspomagające pracę układu sercowo-naczyniowego, oddechowego czy nerwowego, a także poprawiających potencję.
pokrzywa indyjska funkcjonuje w literaturze naukowej, medycynie tradycyjnej oraz obrocie suplementacyjnym pod wieloma nazwami wywodzącymi się z różnych języków i tradycji kulturowych. Poniżej zestawiono kluczowe określenia stosowane w poszczególnych kontekstach.
Pokrzywa indyjska jest wieloletnią rośliną z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae), występującą w obszarze klimatu subtropikalnego, głównie w Azji Południowo-Wschodniej, a także w Ameryce Południowej. W Polsce różne jej odmiany hodowane są często jako doniczkowe rośliny ozdobne ze względu na charakterystyczne zabarwienie liści.
Ajurweda, tradycyjna hinduska medycyna, od tysiącleci leczy za pomocą tej rośliny schorzenia sercowo-naczyniowe, zaburzenia funkcjonowania przewodu pokarmowego oraz centralnego układu nerwowego. Surowcem najczęściej są korzenie C. forskohlii, ale wykorzystuje się także liście oraz całe rośliny. Współczesna medycyna poznała ją w latach 70., gdy przeprowadzono pierwsze badania dotyczące jej skuteczności przy wspomaganiu odchudzania.
C. forskohlii jest znany głównie ze swoich właściwości wspomagających odchudzanie i redukcję masy ciała. Ponadto ma także korzystny wpływ na układ sercowo-naczyniowy – obniża ciśnienie krwi, wspomaga pracę serca i działa przeciwzakrzepowo. Może także być skutecznym środkiem poprawiającym potencję i zwiększającym wytwarzanie testosteronu.
Najważniejszą substancją biologicznie aktywną C. forskohlii jest forskolina zwana także koleonolem lub izoforskoliną. Jest to związek organiczny z grupy diterpenów. W organizmie odgrywa rolę bezpośredniego aktywatora cyklazy adenylowej – enzymu syntezującego cAMP (cykliczny adenozynomonofosforan) stanowiący przekaźnik sygnałów we wnętrzu komórek.
Poza tym w pokrzywie indyjskiej znajdują się także:
Podstawą działania farmakologicznego C. forskohlii jest aktywacja w komórkach ciała enzymu cyklazy adenylowej syntetyzującego cykliczny adenozynomonofosforan (cAMP), co prowadzi do zwiększenia poziomu tego nukleotydu biorącego udział w wewnątrzkomórkowym przekazywaniu sygnałów. Odpowiada za to dobrze przyswajalna z przewodu pokarmowego forskolina, która uważana jest za bezpośredni, szybki i odwracalny aktywator cyklazy adenylowej.
Wprawdzie niewiele jest badań z udziałem ludzi dotyczących zastosowania pokrzywy indyjskiej w redukcji masy ciała, ale istniejące wyniki są bardzo obiecujące. Wiadomo, iż wzrost stężenia cAMP w komórkach tłuszczowych powyżej 10 μM prowadzi do indukcji lipolizy, zaś u osób otyłych aktywność cyklazy adenylowej jest obniżona w stosunku do osób o normalnej wadze.
Badania prowadzone z udziałem kobiet z nadwagą wykazało, iż dzienna dawka 250 mg ekstraktu z C. forskohlii zawierającego 10% forskoliny spowodowała niewielki, ale zauważalny ubytek masy ciała. W tym czasie w grupie kontrolnej, która przyjmowała placebo, stwierdzono przyrost wagi. Taka sama dawka stosowana przez 12 tygodni u mężczyzn z nadwagą wywołała korzystne zmiany w składzie ciała. W innym badaniu, w którym ochotnicy przez 8 tygodni spożywali 500 – 700 mg C. forskohlii, uzyskano redukcję wartości BMI (wskaźnik masy ciała, ang. Body Mass Index) o ok. 25%. W żadnym z badań nie zaobserwowano wpływu forskoliny na tempo metabolizmu.
W badaniu z udziałem kobiet z otyłością wykazano również, iż miejscowe stosowanie kremu zawierającego forskolinę spowodowało zmniejszenie ilości tkanki tłuszczowej ud bez wprowadzania zmian w diecie czy aktywności fizycznej ochotniczek.
Zwiększenie aktywności cyklazy adenylowej i poziomu cAMP w komórkach mięśniowych stymuluje syntezę białek budujących te komórki. Ponadto w badaniach in vitro i in vivo na myszach stwierdzono, że stężenie forskoliny 1μM w miocytach zwiększa ich kurczliwość indukowaną przez bodźce elektryczne. Uważa się, że odpowiada za to podwyższona – za pośrednictwem cAMP – aktywność kinazy białkowej A, co intensyfikuje odpływ jonów wapnia z reticulum endoplazmatycznego. Zwiększeniu ulega także metabolizm lipidów w miocytach, podobnie jak podczas wysiłku fizycznego.
Forskolina może działać wazorelaksacyjnie, zwiększając poziom cAMP w komórkach śródbłonka naczyń krwionośnych. Zmniejsza także kurczliwość żył i tętnic poprzez zmniejszenie wrażliwości ich komórek mięśniowych na stężenie jonów wapnia. Mechanizmy te skutkują obniżeniem ciśnienia tętniczego krwi. Badania wykazały, że zwiększenie dawki forskoliny nie powodują większej redukcji ciśnienia, ale wpływa na czas utrzymywania się tego efektu. Dodatkowym skutkiem rozszerzenia naczyń krwionośnych jest zwiększenie dopływu krwi do mięśnia sercowego, ale także do innych narządów, w tym nerek czy mózgu. Korzystne działanie forskoliny obserwuje się także w przypadku nadciśnienia nerkowo-naczyniowego.
Badania na zwierzętach wykazały, że forskolina zwiększa tempo akcji serca, przy czym nie tylno nie następuje podwyższenie ciśnienia krwi, ale jest ono nawet obniżane. Aktywacja cyklazy adenylowej i podwyższenie poziomu cAMP nie jest jedynym mechanizmem mającym na to wpływ – istotne jest także intensywniejsze oddziaływanie części współczulnej autonomicznego układu nerwowego.
W badaniach klinicznych dowiedziono także skuteczności forskoliny w poprawie przepływu krwi w naczyniach wieńcowych serca, a także w stymulacji czynności mięśnia sercowego bez zwiększenia zużycia tlenu. W innym eksperymencie z udziałem pacjentów z kardiomiopatią wykazano poprawę funkcjonowania lewej komory serca także bez wzrostu kosztów metabolicznych. Efekty terapeutyczne forskoliny w tym schorzeniu okazały się lepsze niż stosowanych obecnie leków zwiększających wyrzut serca (dobutamina) i rozszerzających naczynia krwionośne (nitroprusydek sodu).
Forskolina jest silnym inhibitorem agregacji płytek krwi i agregacji fibrynogenu. Sama w sobie działa przeciwzakrzepowo, ale również w niskich dawkach działa synergistycznie z aspiryną i prostaglandynami.
Badania prowadzone na szczurach wykazały, że forskolina indukuje wiele szlaków enzymatycznych w wątrobie i powoduje wzrost masy tego narządu. Zwiększa także poziom cytochromu P oraz glutationo-S-transferazy – enzymu biorącego udział w metabolizowaniu i zmniejszaniu toksyczności leków, toksyn pochodzących ze środowiska, substancji karcynogennych oraz produktów stresu oksydacyjnego przez ich sprzężenie z glutationem. Zmiany te widoczne są już po tygodniu suplementacji i ustają po jej zaprzestaniu. Zaobserwowano też, że oczyszczona forskolina wywiera mniejszy wpływ na wątrobę niż cała roślina.
Wyniki badań z udziałem mężczyzn z nadwagą wykazały, iż trwająca 12 tygodni suplementacja wyciągiem z C. forskohlii zawierającym 10% forskoliny poskutkowała podniesieniem produkcji testosteronu. Prawdopodobnie jest to związane z podwyższeniem poziomu cAMP w jądrach, które to działanie naśladuje naturalną aktywność hormonu luteinizującego (LH) stymulującego steroidogenezę. Być może na wzrost wytwarzania testosteronu ma wpływ także zwiększona produkcja cytochromu P w wątrobie, jednak hipoteza ta wymaga dalszych badań.
Badania prowadzone in vitro wykazały, iż forskolina wpływa na zwiększenie uwalniania insuliny z komórek wyspowych trzustki. Wyniki te zostały potwierdzone in vivo. Podobny wpływ zaobserwowano w stosunku do glukagonu oraz somatostatyny.
Wykazano, że forskolina oddziałuje na komórki wydzielnicze błony śluzowej żołądka stymulując wytwarzanie soku żołądkowego. Ponadto wpływa także na jelita, rozluźniając ich mięśnie gładkie. Skutkuje to poprawą wypróżnień przebiegającą jednak bez działań ubocznych takich jak bóle brzucha lub powstawanie nawykowych biegunek lub zaparć. Jednocześnie substancja ta wykazuje aktywność przeciwbiegunkową podobną do działania loperamidu i jest skuteczna w przypadku biegunek wywołanych przez enterotoksyny Escherichia coli.
Wyniki badań wskazują na potencjał forskoliny w terapii chorób neurodegradacyjnych. Związek ten może być bowiem w stanie w pewnym stopniu odwrócić szkodliwe działanie β-amyloidu w chorobie Alzheimera. Zaobserwowano także jego korzystny wpływ na neuroprzekaźnictwo dopaminergiczne. Forskolina zwiększa stężenie receptorów D2 nawet o 43%. Wpływa także na neurogenezę, stymulując powstawanie neuronów dopaminergicznych, co może być korzystne w chorobie Parkinsona. W dojrzałych neuronach pobudza działanie cyklazy adenylowej – enzymu aktywowanego przez stymulację receptorów dopaminowych D1 i D5 – co prowadzi do wytwarzania znacznych ilości cAMP. Dzięki temu możliwe jest zachodzenie długotrwałego pobudzenia synaptycznego (LTP) i wzrost wydajności przekazywania impulsów nerwowych. Zjawisko LTP jest korzystne szczególnie w kontekście poprawy efektywności uczenia się, gdyż ułatwia przyswajanie nowych informacji. C. forskohlii może być również skuteczny jako antydepresant, jednak hipoteza ta wymaga dalszych badań.
Działanie pokrzywy indyjskiej zaznacza się także w komórkach zwojowych siatkówki oka. Forskolina wzmaga ich responsywność na stymulację przez BDNF (neurotroficzny czynnik pochodzenia mózgowego, ang brain-derived neurotrophic factor). Jej długotrwałe przyjmowanie może jednak prowadzić do powstania tolerancji i zmniejszenia poziomu receptorów BDNF na tych komórkach.
Poza tym forskolina wykazuje działanie zmniejszające czułość receptorów GABAA oraz nikotynowych receptorów acetylocholiny w mózgu. W szyszynce zaś zwiększa produkcję melatoniny.
Forskolina wykazuje działanie przeciwzapalne. Wydaje się także, że może ona być skuteczna w terapii po operacji przeszczepienia narządów i zapobieganiu ich odrzuceniu przez biorcę. Hamuje ona wytwarzanie oraz aktywność pomocniczych oraz cytotoksycznych limfocytów T, a także zmniejsza produkcję interleukiny 2, co powoduje stłumienie odpowiedzi immunologicznej na alloantygeny (antygeny pochodzące od innego osobnika tego samego gatunku). Istnieją jednakże wyniki badań wskazujące na działanie forskoliny stymulujące układ odpornościowy biorcy i wzmagające aktywność makrofagów oraz produkcję przeciwciał.
Wyniki badań potwierdzają, że forskolina wykazuje działanie rozkurczające na mięśnie gładkie dróg oddechowych. Może także hamować wytwarzanie histaminy z tkanek w odpowiedzi na antygen oraz powodowane przez nią skurcze oskrzeli występujące w reakcji alergicznej. Zaobserwowano także, iż przyjmowana doustnie forskolina poprawia funkcje oddechowe w astmie wskutek rozszerzenia oskrzelików. Ponadto może ona częściowo odwracać efekt tolerancji na przyjmowane długotrwale salbutamol czy izoprenalinę.
W badaniu z udziałem 31 pacjentów z impotencją, u których nie skutkowały standardowe środki farmakologiczne, forskolina spowodowała poprawę o 61% sztywności prącia oraz czasu trwania erekcji, nie wywołując przy tym efektów ubocznych. Ponadto stwierdzono, iż zwiększa ona ruchliwość oraz żywotność plemników.
