Od wielu lat sukcesywnie zmienia się struktura społeczeństwa. Liczba seniorów stale rośnie. W 2013 roku ilość osób powyżej 65 roku życia wynosiła około 5,7 mln. W 2023 roku było to już 9,8 mln. Tym samym odsetek osób starszych w populacji Polski osiągnął poziom 25,7%. Wydłużający się wiek przeżycia jest skutkiem postępu cywilizacyjnego, poprawy higieny i rozwoju medycyny. W obliczu zwiększającej się liczby osób w podeszłym wieku szuka się rozwiązań zapewniających seniorom odpowiednie warunki życia.
Jednym z czynników warunkujących dobry stan zdrowia osób starszych jest prawidłowe odżywianie. Dobrze zbilansowana dieta dostarcza składników mineralnych, witamin, kwasów tłuszczowych i aminokwasów. Przekłada się to na efektywniejszą pracę serca, mięśni i stawów oraz funkcjonowanie układu odpornościowego. Jednocześnie zmniejsza się ryzyko rozwoju chorób przewlekłych, jak cukrzyca typu 2. i choroby sercowo-naczyniowe. Natomiast źle skomponowana dieta i zaburzenia odżywiania nasilają procesy chorobowe.
Zaburzenia odżywiania zdarzają się w każdym wieku, również w populacji seniorów. Ich występowaniu sprzyjają zarówno fizjologiczne procesy starzenia się organizmu, jak i towarzyszące tym zmianom choroby przewlekłe. Ich przyczyną są również pogarszające się warunki finansowe osób starszych, co przekłada się na wybór żywności słabej jakości.
Zmiany zachodzące w organizmie seniora
W organizmach osób starszych zachodzą liczne zmiany fizjologiczne i psychiczne, które mogą przyczyniać się do rozwoju zaburzeń odżywiania. U seniorów często spotyka się zły stan jamy ustnej i uzębienia, który powoduje problemy z żuciem i nawracające stany zapalne górnego odcinka przewodu pokarmowego. Dodatkowo wraz z wiekiem dochodzi do osłabienia zmysłów węchu i smaku oraz do zmniejszenia wydzielania śliny. Obniża się także wrażliwość ośrodka pragnienia, co zwiększa ryzyko odwodnienia. Suchość w ustach może utrudniać przeżuwanie i połykanie pokarmów. W efekcie seniorzy tracą zainteresowanie jedzeniem i cierpią na brak apetytu. Dodatkowo u osób starszych zmniejsza się stężenie kwasu solnego w żołądku. Pogarsza to trawienie i może objawiać się refluksem i odbijaniem po posiłkach. [1,5]
Nadużywanie niektórych leków (np. inhibitorów pompy protonowej) wpływa na powstawanie niedoborów pokarmowych. Zmianie ulega działanie wątroby i trzustki. Spowolniony metabolizm wątrobowy zwiększa ryzyko reakcji toksycznych na leki. Jednocześnie zmniejsza się motoryka jelit i efektywność procesów trawiennych. Żółć wpływa bowiem na efektywność trawienia, pracę jelit i bierze udział w formowaniu stolca. [1,5]
U seniorów nasilają się problemy z pamięcią i myśleniem. Często rozwijają się u nich choroby neurodegeneracyjne. Może to prowadzić do zapominania o posiłkach lub spadku umiejętności ich przyrządzania. Dodatkowo pogorszenie sprawności wzrokowej i ruchowej utrudnia samodzielne zakupy, przyrządzanie posiłków i jest przyczyną monotonnej diety, szczególnie u osób samotnych. [1,5]
Samotność i brak kontaktów społecznych prowadzą do spadku motywacji do przygotowywania i spożywania posiłków. Częstą przyczyną depresji i zaburzeń lękowych jest śmierć współmałżonka. Stres z tym związany skutkuje pogorszeniem się ogólnej kondycji fizycznej seniora. Problemy te są powszechne wśród osób starszych i mogą powodować zmniejszenie apetytu i niechęć do jedzenia lub przeciwnie – nasilenie jedzenia kompulsywnego. Według geriatrów samotność jest główną przyczyną chorób wieku podeszłego. Z kolei zaniedbywanie ich leczenia powoduje pogłębianie się objawów. Przykładem jest sytuacja, gdy starsza osoba chora na cukrzycę zapomina o przyjęciu insuliny, co w konsekwencji może doprowadzić do zapaści i zgonu. Choroby wpływają również na apetyt oraz zdolność do spożywania i trawienia pokarmów. Należą do nich m.in. cukrzyca, choroby serca i nerek. Przyjmowane leki mogą powodować nudności, zmiany smaku czy suchość w ustach. To również wpływa na regularność posiłków i jakość wybieranego jedzenia. Ograniczenie zasobów finansowych związanych z przejściem na emeryturę prowadzą zaś do braku dostępu do pełnowartościowej żywności. [20,21]
Typowa dieta seniora i jej następstwa
Większość seniorów odżywia się w podobny sposób. Ich dieta jest monotonna i brakuje w niej źródeł białka, które często jest zastępowane węglowodanami prostymi. W jadłospisie osób starszych przeważają chleby, ciasta, potrawy mączne i słodycze. Niedożywienie białkowe prowadzi do hipoalbuminemii. Może być także przyczyną nieoczekiwanej toksyczności przyjmowanych leków bądź ich nieskuteczności. Substancje czynne pochodzące z farmaceutyków łączą się bowiem z białkami w organizmie, wywołując określony efekt terapeutyczny. Niedostateczna podaż białka z diety powoduje, że substancje czynne nie mają możliwości związania się z receptorami, w związku z czym są akumulowane w wątrobie bądź usuwane z organizmu. Problem ten może dotyczyć nawet 20% osób po 65. roku życia. [7] Dieta uboga w białko może prowadzić do utraty masy mięśniowej (sarkopenii), osłabienia i zwiększonego ryzyka upadków. [21]
Dieta bogata w węglowodany proste prowadzi do zwiększenia poziomu cukru we krwi i do insulinooporności. Zwiększa to ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2. Nadmierne spożycie węglowodanów i tłuszczów nasyconych powoduje także niekorzystne zmiany w profilu lipidowym, takie jak podwyższony poziom trójglicerydów i obniżona ilość cholesterolu HDL we krwi. [22,23]
Dieta uboga w błonnik, który znajduje się w warzywach, owocach i pełnoziarnistych produktach zbożowych, może prowadzić do przewlekłych zaparć, a w konsekwencji do rozwoju hemoroidów. Brak błonnika może również zwiększać ryzyko chorób przewodu pokarmowego, w tym raka jelita grubego i uchyłkowatości jelit. [21-23]
Zbyt kaloryczna dieta prowadzi do nadwagi i otyłości. Te z kolei są czynnikami ryzyka wielu chorób przewlekłych, m.in. chorób sercowo-naczyniowych. W niektórych przypadkach monotonny sposób odżywiania może prowadzić do niedożywienia i utraty masy ciała, zwłaszcza jeśli seniorzy jedzą małe porcje lub mają zaburzony apetyt. Niedobór wapnia i witaminy D w diecie powoduje osłabienie kośćca i zwiększa ryzyko złamań. Dodatkowo niedobory składników odżywczych, takich jak witamina C, cynk i żelazo, mogą osłabiać układ odpornościowy, zwiększając ryzyko infekcji i chorób. Dieta uboga w białko, zdrowe tłuszcze, witaminy i składniki mineralne negatywnie wpływa także na zdrowie mózgu, przyczyniając się do pogorszenia pamięci i koncentracji. [21-23]
Zaburzenia odżywiania
Zaburzenia odżywiania to schorzenia o podłożu behawioralnym. Naruszenie fizjologii organizmu idące w parze z czynnikami psychicznymi ma poważne konsekwencje dla zdrowia człowieka, zwłaszcza w podeszłym wieku. Do najczęstszych zaburzeń odżywiania u osób po 60. roku życia zalicza się niedożywienie, otyłość, anoreksję, bulimię i diabulimię. [2]
Niedożywienie i jego skutki dla zdrowia
Niedożywienie jest stanem braku, niedoboru lub zaburzenia równowagi składników odżywczych w organizmie człowieka. W przypadku osób starszych niedożywienie dotyczy zazwyczaj niedoborów energetyczno-białkowych. [3] U seniorów zburzenie to diagnozuje się w momencie utraty masy ciała o 5% w ciągu 1-6 miesięcy. [6]
Niedożywienie prowadzi do lawiny niekorzystnych następstw zdrowotnych. Nasilają się, typowe dla wieku podeszłego, osłabienie i bóle mięśni, co skutkuje jeszcze mocniejszym ograniczeniem aktywności fizycznej. Dochodzi do zaburzenia pracy poszczególnych układów: pokarmowego, oddechowego i krążenia. Uboga w składniki odżywcze dieta prowadzi do niedoborów istotnych dla zdrowia składników, m.in. wapnia, witaminy D3 i elektrolitów. Niedożywienie u seniora wpływa niekorzystnie na jego możliwości poruszania się i wydolność fizyczną. Efektem jest pogorszenie sprawności i ogólnej kondycji, co zwiększa ryzyko upadków i złamań. [3]
W przypadku osób przewlekle chorych niedożywienie grozi powstawaniem odleżyn i trudno gojących się ran. Dodatkowo wydłuża czas leczenia i obniża rokowania co do całkowitego wyzdrowienia. Niedożywienie zwiększa ryzyko niesamodzielności i jest jednym z czynników wysokiej śmiertelności wśród seniorów. [3,6] W terapii niedożywienia bardzo ważne jest wczesne rozpoznanie zaburzenia i wdrożenie odpowiedniej diety. Seniorzy powinni również otrzymać pomoc psychologiczną. [18]
Otyłość u osób starszych
Otyłość to choroba przewlekła cechująca się nadmierną masą ciała i zwiększonym rozrostem tkanki tłuszczowej. Najczęściej jest skutkiem spożywania zbyt dużej ilości kalorii w stosunku do zapotrzebowania. [8] Zazwyczaj nie idzie jednak w parze z optymalnym wysyceniem organizmu składnikami odżywczymi, a wręcz przeciwnie – prowadzi do niedoborów makro- i mikroelementów odpowiedzialnych za utrzymanie zdrowia. [2] Uważa się, że zapotrzebowanie kaloryczne u osób starszych jest zmniejszone o 13-20% w porównaniu z kalorycznością posiłków zalecaną dla człowieka do 50. roku życia. [9]
Otyłość ściśle wiąże się ze zwiększonym ryzykiem schorzeń metabolicznych. Efektem nieleczonej otyłości są najczęściej cukrzyca typu 2., nadciśnienie tętnicze, choroba niedokrwienna serca, choroba zwyrodnieniowa stawów, niewydolność narządów wewnętrznych, nowotwory oraz zwiększone prawdopodobieństwo udarów. [2] Jednocześnie u osób otyłych obserwuje się niedobory takich substancji, jak aminokwasy, niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT), witaminy z grupy B, C i D3 oraz składniki mineralne (wapń, potas, magnez). [2] Leczenie otyłości skupia się przede wszystkim na zmianie nawyków żywieniowych i farmakoterapii schorzeń towarzyszących. [18]
Anoreksja – nie tylko u nastolatek
Anoreksja jest zaburzeniem psychicznym polegającym na drastycznym ograniczaniu jedzenia na skutek obawy przed przytyciem. Cechuje się utratą apetytu, co w konsekwencji prowadzi do pogorszenia kondycji organizmu, mogącego zakończyć się utratą zdrowia, a nawet życia chorego. [10]
W przypadku osób starszych anoreksja dotyczy głównie kobiet po 70. roku życia. Zaburzenie to przebiega w trzech następujących po sobie fazach. Faza I (zwana także początkową) charakteryzuje się w pełni świadomą walką z uczuciem głodu (mimo apetytu) na skutek presji co do wyglądu swojego ciała. Po niej następuje faza II (zwana także rozwiniętą). Cechuje się znacznym spadkiem masy ciała i nasilającym się niedożywieniem. Jednocześnie osoba chora zaczyna być zadowolona z efektów swojego działania, a uczucie głodu stopniowo wycisza się. Faza III (zwana także schyłkową) polega na tym, że uczucie głodu zostaje całkowicie wyparte i nie jest już praktycznie wcale odczuwalne. Masa ciała nadal spada do skrajnych wartości wraz ze wzrostem objawów psychicznych. [11]
Skutki uboczne anoreksji osoby starsze odczuwają zdecydowanie mocniej, niż młodsze pacjentki na tym samym etapie choroby. Związane jest to głównie z współwystępowaniem innych schorzeń przewlekłych i ze starzeniem się organizmu. Główne objawy anoreksji, jakie obserwuje się u seniorów, to brak siły mięśniowej i bóle mięśni, znaczne ograniczenie aktywności ruchowej, zaburzenie pracy układu pokarmowego i narządów wewnętrznych (wątroby, trzustki, nerek), osteoporoza, niedokrwistość i anemia, bezsenność, problemy z pamięcią, koncentracją i motywacją, a także depresja prowadząca do konfliktów i wycofania się z życia społecznego. U osób starszych mogą się także pojawiać myśli samobójcze. [12]
Leczenie anoreksji odbywa się według określonego schematu. Najpierw dąży się do stopniowego uzyskania przyrostu masy ciała i leczy się powikłania powstałe w wyniku niedożywienia. Jednocześnie senior powinien być objęty opieką psychologiczną w celu uzyskania motywacji do leczenia. Bardzo ważna jest również psychoedukacja. W kolejnym kroku dąży się zaś do korekty nieprawidłowych zachowań związanych z odżywianiem, tak by w przyszłości nie doszło do nawrotu choroby. [19]
Bulimia wieku podeszłego
Bulimia jest zaburzeniem psychicznym polegającym na spożywaniu dużych ilości jedzenia w stosunkowo krótkim czasie, z jednoczesną utratą kontroli i pojawianiem się emocji, takich jak gniew, złość i wyrzuty sumienia. Schorzenie to prowadzi do zachowań autodestrukcyjnych (wywoływanie wymiotów, wypróżnień w celu pozbycia się zjedzonego posiłku). Bulimia ma silny związek ze zniekształconym obrazem swojego ciała, niezadowoleniem z wyglądu i brakiem samoakceptacji, skłonnością do stosowania diet, koncentrowaniem całej uwagi na jedzeniu oraz chorobliwym pragnieniem schudnięcia. [13] Do występowania bulimii przyczyniają się także występowanie konfliktów w rodzinie, samotność, jak również dysfunkcje OUN (np. uszkodzenie ośrodka sytości mózgu). [14]
W przypadku osób starszych diagnostyka tej choroby jest niezwykle trudna, a system pomocy – często zawodny. Podobnie jak inne zaburzenia odżywiania bulimia prowadzi do wyniszczenia organizmu i pogorszenia ogólnego stanu zdrowia. Efektem tej choroby u osób starszych są wahania poziomu glukozy we krwi, problemy z utrzymaniem prawidłowego ciśnienia krwi i zmienność nastroju. Wywoływanie wymiotów powoduje uszkodzenie szkliwa zębów. Prowadzi do poparzeń i nadżerek przełyku oraz zapalenia śluzówki żołądka. Może być przyczyną choroby refluksowej przełyku. Natomiast nadmierne stosowanie preparatów przeczyszczających powoduje dysbiozę jelit, nasila odwodnienie organizmu i awitaminozę. Może być także czynnikiem rozwoju raka jelita grubego i powstawania hemoroidów. [14]
Leczenie bulimii opiera się na psychoterapii i farmakoterapii. Zastosowanie leków antydepresyjnych pozwala na skuteczne odwrócenie uwagi od jedzenia poprzez ogólną poprawę nastroju oraz zmniejsza stopień napięcia emocjonalnego. [18]
Diabulimia
Diabulimia to zaburzenie występujące u osób ze zdiagnozowaną cukrzycą typu 1. Polega na odchudzaniu się poprzez manipulowanie dawką insuliny. Osoba chora pomija lub zmniejsza dawkę insuliny, bez konsultacji z lekarzem, w celu schudnięcia lub uzyskania określonej masy ciała. [15] Osoby z objawami diabulimii często przeżywają wstyd i zażenowanie związane z własną chorobą, mają zaburzony obraz własnego ciała i niskie poczucie własnej wartości. Diabulimia często współwystępuje z depresją i zaburzeniami lękowymi. [16]
Typowymi objawami diabulimii są szybka utrata masy ciała, wysoki poziom glukozy i hemoglobiny glikowanej we krwi, kwasica metaboliczna i niska zawartość tkanki tłuszczowej.
Seniorzy z diabulimią są zazwyczaj bardzo aktywni fizycznie, cechują się fiksacją na punkcie rozmiaru i kształtu ciała oraz są niezadowoleni z własnego wyglądu. Unikają wizyt kontrolnych u diabetologów i zaniedbują prowadzenie dzienniczka kontroli glikemii. Zauważalny jest u nich obniżony nastrój bądź wahania nastroju, apatia, nadmierne zmęczenie czy niechęć wobec czynności dnia codziennego. Cechuje ich także silne pragnienie sprawowania kontroli. [17]
Leczenie diabulimii jest bardzo trudne. Konieczna jest edukacja dotycząca istotności stosowania insuliny i nauka prawidłowego jej dawkowania. Podstawą leczenia jest także psychoterapia i psychoedukacja. Czasem konieczna może być terapia rodzinna, obejmująca seniora i jego bliskich. Zdarza się także, że potrzebne jest wsparcie farmakologiczne w postaci leków przeciwdepresyjnych i leków zmniejszających objawy lęku. Jeśli pacjent ma niedowagę i niedobory pokarmowe, należy wprowadzić odpowiednią dietę, a czasem także suplementację. Jeśli natomiast pacjent jest otyły lub ma nadwagę (co jest jednak rzadkie w cukrzycy typu 1, jego odchudzanie powinno być prowadzone przez diabetologa i dietetyka. [17]
Podsumowanie
Zaburzenia odżywiania u osób starszych są trudne do zdiagnozowania i późniejszego leczenia. Skutki uboczne tych schorzeń pogłębia fakt naturalnego starzenia się organizmu. Seniorzy, których często dotyka wykluczenie społeczne, pozbawieni są odpowiedniej opieki i wsparcia ze strony rodziny. Są często zdani sami na siebie, a jedyną rzeczą, nad którą mają sprawczość i kontrolę jest właśnie jedzenie. Sposobem na zahamowanie rozwoju zaburzeń odżywiania u osób starszych jest przede wszystkim edukacja żywieniowa – nie tylko seniorów, ale i ich rodzin oraz pracowników przychodni POZ, do których w pierwszej kolejności zgłaszają się starsi pacjenci z prośbą o pomoc.
Celem leczenia zaburzeń odżywiania występujących u osób starszych jest przywrócenie oraz wyrobienie prawidłowych nawyków żywieniowych, przede wszystkim poprzez zmianę funkcjonowania psychicznego. W ramach terapii kluczowe jest to, żeby senior nauczył się rozpoznawać własne emocje i potrzeby oraz żeby umiał je adekwatnie zaspokajać. Leczenie zaburzeń odżywiania może również pomóc w nauce samodzielności, samokontroli czy prawidłowego podejmowania decyzji przez osoby starsze.
