Najczęstsze zaburzenia odżywiania

W ostatnich latach coraz częściej słyszy się o zaburzeniach odżywiania. Co oznacza to pojęcie? Według definicji zaburzenia odżywiania to grupa zaburzeń psychicznych cechująca się swoistymi objawami psychopatologicznymi związanymi z odżywianiem się, prowadzącymi do zaburzeń fizjologicznych i powikłań somatycznych. W poniższym artykule postaram się wyjaśnić, jak wyglądają te zaburzenia w praktyce oraz na jakie objawy powinniśmy zwracać uwagę. Opowiem również, jakie konsekwencje mogą ze sobą nieść i dlaczego nie wolno bagatelizować niepokojących zachowań własnych, jak i osób z naszego otoczenia.

Jakie są rodzaje zaburzeń odżywiania?

Według klasyfikacji ICD-11, podział zaburzeń odżywiania wygląda następująco:

1. Jadłowstręt psychiczny
2. Jadłowstręt psychiczny atypowy
3. Żarłoczność psychiczna
4. Atypowa żarłoczność psychiczna
5. Przejadanie się związane z innymi czynnikami psychologicznymi
6. Wymioty związane z innymi czynnikami psychologicznymi
7. Inne zaburzenia odżywiania
8. Zaburzenia odżywiania się, nieokreślone

Jak często występują zaburzenia odżywiania?

Zaburzenia odżywiania stanowią poważny problem współczesnego społeczeństwa. Zakłada się, że co najmniej 9% populacji ogólnej cierpi na którąś z chorób. Większość przypadków dotyczy nastoletnich dziewcząt, ale zaburzenia odżywiania mogą wystąpić w każdym wieku i u obu płci. Nawet 5-10% chorych stanowią chłopcy w okresie dojrzewania. Przebieg schorzeń jest zazwyczaj przewlekły, a odsetek śmiertelności wynosi około 20%. Stosunkowo duża śmiertelność może być spowodowana trudnościami diagnostycznymi oraz małą skutecznością leczenia. Może to wynikać z tego, że początkowe objawy zwykle nie są niedostrzegane przez środowisko, więc mało osób zgłasza się po pomoc odpowiednio wcześnie. Do najczęstszych problemów należą: jadłowstręt psychiczny, bulimia, zespół kompulsywnego objadania, się, zespół jedzenia nocnego, otroreksja i bigoreksja. Opowiem o nich szerzej w poniższych rozdziałach.

Jadłowstręt psychiczny (anorexia nervosa)

Termin anoreksja (anorexia) pochodzi od greckich słów: an – brak i orexis – apetyt. Jest jednym z najczęściej występujących zaburzeń odżywiania o podłożu psychicznym. Charakteryzuje się podejmowaniem przez osobę chorą licznych celowych działań prowadzących do utraty masy ciała i podtrzymania jej na niskim poziomie. Wyróżnia się 2 główne typy anoreksji – restrykcyjny i bulimiczny. W typie restrykcyjnym chory ogranicza ilość i częstość przyjmowanych posiłków. Dodatkowo w celu “spalenia kalorii” podejmuje intensywną aktywność fizyczną lub stosuje środki przeczyszczające. Typ bulimiczny charakteryzuje się ograniczeniem przyjmowania posiłków przez chorego występującym na przemian z okresami nadmiernego przejadania się. Aby zrekompensować ilość spożytych kalorii, pacjent wymusza wymioty czy sięga po środki przeczyszczające i moczopędne.

Anoreksji często towarzyszą inne objawy chorób psychicznych – obniżenie nastroju, poczucie braku sensu życia i zaburzenia snu. Chorzy często odczuwają lęk i drażliwość. Są bladzi i łatwo marzną. Wypadają im włosy, a ich skóra jest sucha i łuszcząca się. Na ich ciele może pojawić się charakterystyczne owłosienie w postaci meszku (lanugo). Nieleczona anoreksja może powodować wyniszczenie organizmu i śmierć. Niedostateczne spożycie składników mineralnych prowadzi do niedoborów wapnia, żelaza czy potasu. Ponadto dochodzi do zaburzeń równowagi kwasowo-zasadowej i wodno-elektrolitowej, co może skutkować wystąpieniem obrzęków oraz rozwojem niewydolności nerek. Częste są zaburzenia ze strony układu krążenia, takie jak: bradykardia, hipotensja ortostatyczna, zawroty głowy, obniżenie ciśnienia tętniczego oraz omdlenia. Długotrwałe głodzenie prowadzi do zaniku mięśnia sercowego, a przewaga procesów katabolicznych – do uszkodzenia kardiomiocytów. Anoreksja może skutkować zaburzeniami mineralizacji tkanki kostnej w postaci osteoporozy lub osteopenii. Dochodzi też do zmian w mózgu, takich jak zanik istoty szarej i istoty białej oraz zwiększenie objętości płynu mózgowo-rdzeniowego. Są one tym bardziej nasilone, im niższy jest wskaźnik BMI. Redukcja istoty szarej dotyczy przede wszystkim obszarów móżdżku, jądra ogoniastego, podwzgórza oraz płatów czołowego, ciemieniowego i skroniowych. U pacjentów często występują zaburzenia hormonalne, zwłaszcza te związane z regulacją osi podwzgórzowo-przysadkowej. Objawiają się wysokim stężeniem kortyzolu i hormonu wzrostu, niskim stężeniu insulinopodobnego czynnika wzrostowego oraz obniżeniem stężenia tyroksyny. Zahamowana zostaje pulsacyjna sekrecja LH i FSH, a stężenie estradiolu i progesteronu u kobiet jest niskie. Często dochodzi do zatrzymania miesiączkowania, co może prowadzić w przyszłości do problemów z zajściem w ciążę czy niepłodności. Jeśli początek choroby miał miejsce przed okresem pokwitania, dochodzi do opóźnienia lub zahamowania dojrzewania płciowego. Po powrocie do zdrowia pokwitanie często przebiega normalnie, ale pierwsza miesiączka u dziewcząt jest zwykle opóźniona.

Ze względu na to, że początkowe objawy choroby są mało charakterystyczne, anoreksja jest trudna do zdiagnozowania. Według kryteriów diagnostycznych, do rozpoznania choroby konieczne jest stwierdzenie wszystkich wyżej wymienionych objawów:

1. Utrzymywanie się masy ciała co najmniej poniżej 15% oczekiwanej lub wskaźnik BMI niższy lub równy 17,5.
2. Utrata masy ciała jest wywołana przez unikanie “tuczących pokarmów” oraz stosowanie co najmniej jednej z wymienionych metod: wyczerpujące ćwiczenia fizyczne, zażywanie środków przeczyszczających, moczopędnych i/lub tłumiących łaknienie, prowokowanie wymiotów.
3. Zaburzony obraz własnego ciała oraz lęk przed otyłością.
4. Liczne zaburzenia hormonalne dotyczące przysadki, nadnerczy oraz gonad, co u kobiet przejawia się zatrzymaniem miesiączkowania, a u mężczyzn spadkiem potencji i libido.

Leczenie anoreksji, podobnie jak innych rodzajów zaburzeń odżywiania, wymaga udziału wielodyscyplinarnego zespołu terapeutycznego, w skład którego wchodzą: psychologowie, psychiatrzy, terapeuci zajęciowi, pielęgniarki, dietetycy oraz lekarze innych specjalności. Leczenie jest długim procesem, trwa z reguły od dwóch do pięciu lat. Główną rolę odgrywa psychoedukacja i psychoterapia, która ma na celu zmienić sposób myślenia i zachowania chorego. Terapia może być prowadzona indywidualnie, grupowo, a w niektórych przypadkach obejmować systemową terapię rodzinną. W przypadku współwystępowania innych zaburzeń psychicznych, np. depresyjnych czy lękowych, stosuje się farmakoterapię. W bardziej zaawansowanych postaciach choroby wymagana jest hospitalizacja na oddziale psychiatrycznym. W warunkach szpitalnych dochodzi do wyrównania niedoborów żywieniowych i leczenia powikłań. Powrót do zdrowia jest trudny, lecz możliwy, wyleczenie obserwuje się u 40-77% pacjentów. Do częściowej poprawy dochodzi od kilku do 40% pacjentów. Natomiast przewlekły przebieg choroby obserwowany jest w przypadku 20% chorych.

Żarłoczność psychiczna (bulimia nervosa)

Żarłoczność psychiczna, potocznie zwana bulimią, charakteryzuje się okresowymi napadami nadmiernego objadania się, po których występują zachowania mające na celu zapobieganie przyrostowi masy ciała. W przebiegu napadu żywność (z reguły wysokokaloryczna i o niskiej wartości odżywczej) konsumowana jest w sposób niekontrolowany. Kobiety chorują częściej niż mężczyźni. Bulimia występuje u 1-1,5% młodych kobiet i zwykle zaczyna się później niż anoreksja – około 18-24 r.ż.

Według kryteriów diagnostycznych, do rozpoznania bulimii konieczne jest wystąpienie następujących objawów:

1. Nawracające epizody objadania się, które charakteryzują się zjedzeniem w określonym czasie (w ciągu 2 godzin) ilości jedzenia zdecydowanie przekraczającej tę, którą większość osób mogła skonsumować w podobnym okresie i w podobnych okolicznościach. Napadom towarzyszy brak kontroli nad jedzeniem, uczucie, że nie jest się w stanie przerwać jedzenia.
2. Nawracające niewłaściwe zachowania kompensacyjne stosowane w celu zapobiegania przyrostowi masy ciała, takie jak: prowokowanie wymiotów, nadużywanie środków przeczyszczających, leków moczopędnych, podejmowania głodówek czy przesadne ćwiczenia fizyczne.
3. Powyższe kryteria muszą trwać co najmniej 3 miesiące i występować przynajmniej raz w tygodniu.
4. Samoocena osoby chorej w dużej mierze zależy od jej masy ciała.
5. Zaburzenie nie występuje wyłącznie w trakcie epizodów jadłowstrętu psychicznego.

Podobnie jak w przypadku anoreksji, choroba ma charakter przewlekły i prowadzi do licznych problemów zdrowotnych. Wywoływanie wymiotów prowadzi do podrażnienia przewodu pokarmowego na skutek kontaktu z kwaśnym sokiem żołądkowym. U chorych mogą pojawiać się problemy z zębami (takie jak próchnica, zniszczenie szkliwa), dziąsłami i suchością w jamie ustnej. Częste wymioty prowadzą do odwodnienia oraz utraty elektrolitów. Szczególnie niebezpieczne jest obniżenie stężenia potasu, które może skutkować zaburzeniami pracy serca. Z kolei przewlekłe stosowanie środków przeczyszczających może spowodować zanik naturalnej perystaltyki jelit i atrofię warstwy mięśniowej.

Zespół kompulsywnego jedzenia

Zespół kompulsywnego jedzenia to zaburzenie polegające na napadowym objadaniu się, czyli spożywaniu nadmiernej ilości jedzenia z brakiem kontroli nad liczbą, jakością i tempem spożywanych produktów. Występuje u 6,6% populacji ogólnej oraz u 25% osób otyłych. Napady występują z różną częstością – od kilku epizodów w ciągu miesiąca do nawet kilku dziennie. Obraz kliniczny jest podobny do bulimii, jednak w zespole kompulsywnego jedzenia nie występują mechanizmy kompensacyjne charakterystyczne dla żarłoczności psychicznej. Jedzenie traktowane jest jako czynność przymusowa, której celem jest przede wszystkim rozładowanie napięcia. Chory je aż do nieprzyjemnego uczucia pełności, czemu towarzyszy poczucie winy i wstrętu do siebie. Zespół kompulsywnego jedzenia jest związany z jedzeniem emocjonalnym, czyli występującym pod wpływem negatywnych emocji i sytuacji stresowych. W takiej sytuacji dochodzi do błędnej interpretacji sygnałów z ciała, kiedy to stan napięcia emocjonalnego i fizycznego mylony jest z odczuwaniem głodu fizjologicznego.

Zespół jedzenia nocnego

Zespół jedzenia nocnego łączy cechy zaburzeń odżywiania i zaburzeń snu. Występuje u 1-2% populacji ogólnej. Dotyczy też 8-15% pacjentów z otyłością.
Do rozpoznania zespołu jedzenia nocnego konieczne jest spełnienie następujących warunków:

1. Występowanie zaburzeń snu o charakterze bezsenności co najmniej 3 razy w tygodniu. Chory ma problemy z zaśnięciem, wielokrotnie wybudza się w nocy i sięga po jedzenie.
2. Nadmierne wieczorne łaknienie, które objawia się kompulsywnym spożywaniem posiłków w godzinach późnowieczornych lub nocnych. Najczęściej po godzinie 19:00 posiłki te pokrywają 50% dziennego zapotrzebowania kalorycznego.
3. W trakcie jedzenia nocnego zachowana jest świadomość, a zatem istnieje możliwość zapamiętania i przypomnienia sobie epizodów jedzenia w nocy.
4. Brak apetytu rano i pomijanie śniadań.
5. Odczuwanie zmęczenia, napięcia, niepokoju i poczucia winy w ciągu dnia.

Objawy te muszą się utrzymywać co najmniej 3 miesiące.

Ortoreksja

Ortoreksja jest stosunkowo niedawno zdefiniowanym zaburzeniem odżywiania. Polega na nadmiernym skupianiu się na spożywaniu żywności, która jest indywidualnie uznawana za zdrową. Osoby z tym zaburzeniem stosują rygorystyczną dietę i wykluczają wszelkie “zakazane” produkty, takie jak żywność przetworzona, z dodatkiem konserwantów, sztucznych barwników, aromatów czy słodzików. Ortoreksja różni się od zdrowej diety tym, że przyjmuje postać obsesji. Objawia się nadmiernym kontrolowaniem swojej diety oraz sztywnością zachowań i poglądów. Zjedzenie produktów spożywczych innych niż zaplanowane na dany dzień wiąże się z lękiem i wyrzutami sumienia. Osoba dotknięta tym zaburzeniem staje się niewolnikiem “zdrowego” jedzenia, które stanowi centrum jej uwagi i codziennego zainteresowania. Według statystyk, zachowania ortorektyczne wahają się od 1% do 58% w populacji ogólnej.

Bigoreksja

Bigoreksja, zwana dysmorfią mięśniową, dotyczy najczęściej młodych mężczyzn w wieku 18-23 lat, którzy dążą do osiągnięcia idealnej sylwetki z rozbudowaną masą mięśniową. Zaburzenie to przejawia się nadmierną koncentracją na swoim wyglądzie, a zwłaszcza muskulaturze. Aby osiągnąć wymarzony cel, osoby z bigoreksją przestrzegają rygorystycznie skomponowanej diety, stosują leki i suplementy i intensywnie ćwiczą na siłowni. Przyjmowane środki anaboliczne mogą prowadzić do licznych działań niepożądanych, takich jak: atrofia jąder, ginekomastia, podwyższone stężenie cholesterolu, trądzik, przerost gruczołu krokowego czy łysienie androgenowe. Mimo tego chorzy często nie potrafią ich odstawić. Bigoreksja może skutkować izolacją społeczną, zaniedbywaniem swoich obowiązków w pracy czy szkole czy uzależnieniem od środków anabolicznych.

Dlaczego zaburzenia odżywiania są tak częste?

Zaburzenia odżywiania nie są nowym zjawiskiem, jednak w ostatnich latach odsetek osób chorych wyraźnie wzrósł. Jaka jest tego przyczyna? Odpowiedź nie jest jednoznaczna, bowiem etiologia zaburzeń odżywiania nie jest do końca poznana. Podejrzewa się udział czynników psychologicznych, rodzinnych, osobowościowych, społeczno-kulturowych i genetycznych. Czynnikami ryzyka wystąpienia zaburzeń odżywiania jest: młody wiek, płeć żeńska, częste stosowanie restrykcyjnych diet i wysokie niezadowolenie z własnego ciała. Istnieją pewne cechy osobowości, które predysponują do rozwoju zaburzeń odżywiania. Należą do nich: perfekcjonizm, niska samoocena czy nadwrażliwość na krytykę. Do zaburzonej relacji z jedzeniem może przyczyniać się ideał piękna obecny w kulturze zachodniej. W mediach społecznościowych promowany jest wizerunek szczupłego ciała, który może być szkodliwy zwłaszcza dla osób niepewnych swojego wyglądu, wchodzących w okres dojrzewania. Młodzież nadmiernie porównuje się z innymi, co prowadzi do pogłębiającego się niezadowolenia z własnego ciała. W rezultacie coraz więcej osób podejmuje działania przybliżające je do “idealnej” sylwetki, na przykład poprzez stosowanie restrykcyjnych diet czy intensywną aktywność fizyczną.

Innym czynnikiem rozwoju chorób mogą być zaburzone relacje rodzinne, takie jak nadopiekuńczość rodziców, nadmiernie wysokie oczekiwania wobec dziecka, czy angażowanie go w konflikty między rodzicami. Na zaburzenia odżywiania częściej chorują osoby pochodzące z rodzin, w których wcześniej występowały podobne schorzenia lub otyłość, zaburzenia osobowości, fobie społeczne, depresja, nadużywanie alkoholu lub substancji psychoaktywnych, czy inne zaburzenia na tle psychicznym. Podejrzewa się również udział czynników genetycznych i neurobiologicznych. Jednoczesne występowanie jadłowstrętu psychicznego zaobserwowano u 12% bliźniąt dwujajowych oraz u 57% bliźniąt jednojajowych.

Ponadto u osób chorujących na zaburzenia odżywiania zaobserwowano obniżoną aktywność dopaminy, serotoniny i noradrenaliny. Zmiany w poziomie tych neuroprzekaźników mogą wpływać na regulację łaknienia, przyjmowania pokarmów oraz przyczyniać się do wystąpienia zachowań kompulsywnych i stanów lękowych. Funkcjonowanie układu nagrody u osób dotkniętych zaburzeniami odżywiania jest nieprawidłowe. W fizjologicznych warunkach jego pobudzenie wiąże się z euforią, natomiast u anorektyków wywołuje lęk.

Podsumowanie

Problem zaburzeń odżywiania jest dosyć powszechny w populacji ogólnej i przewiduje się, że w najbliższych latach będzie narastał. Należy pamiętać, że granica między zdrową dietą a zaburzeniami odżywiania jest cienka. Każda skrajność stanowi zagrożenie, w tym nadmierna dbałość o sylwetkę i zdrowie. Dlatego tak istotna jest edukacja społeczeństwa w tym zakresie. Być może umożliwi ona rozpoznanie pierwszych niepokojących zachowań u bliskich. Należy pamiętać, że nieleczone zaburzenia odżywiania mogą prowadzić do poważnych konsekwencji, a nawet do śmierci. Odpowiednio szybka reakcja i skierowanie chorego do specjalisty może uratować życie.

Olga Szeidl