Klitoria ternateńska posiada dobrze udokumentowane działanie neurofarmakologiczne. Zwiększa aktywność acetylocholiny, wspomaga zdolności poznawcze, działa przeciwstresowo i wspomaga dobry nastrój. Ponadto ma właściwości przeciwdrobnoustrojowe i przeciwzapalne. Wśród jej najważniejszych związków aktywnych znajdują się alkaloidy, laktony, glikozydy i flawonoidy.
Klitoria ternateńska funkcjonuje w literaturze naukowej, medycynie tradycyjnej oraz obrocie suplementacyjnym pod wieloma nazwami wywodzącymi się z różnych języków i tradycji kulturowych. Poniżej zestawiono kluczowe określenia stosowane w poszczególnych kontekstach.
Klitoria ternateńska (Clitoria ternatea L.) należąca do rodziny bobowatych, jest także znana w angielskiej nomenklaturze jako „butterfly pea” czyli „groszek motylkowy”. Roślina ta jest wiecznie zielonym ziołem, które dorasta do 3 metrów wysokości, wspinając się po każdej dostępnej podporze. Łodygi o wrzecionowatym kształcie pokryte są włoskami. Liście złożone składają się z trzech do dziewięciu owalnych lub eliptycznych listków. Kwiaty mają 2-4cm długości i przybierają różne odcienie niebieskiego z żółtą gardzielą lub czysto białe z dużym płatkiem. Owoce to strąki przypominające cienki groszek. [1, 3]
Roślina ta pochodzi z indonezyjskiej wyspy Ternate w archipelagu Moluków, ale występuje także w Chinach, Indiach, na Madagaskarze oraz Filipinach. Obecnie jest powszechnie uprawiana jako roślina ozdobna, pastewna lub lecznicza. [2]
Stosowana od wieków w medycynie ajurwedyjskiej jako środek wzmacniający pamięć, nootropowy, antystresowy, przeciwlękowy, przeciwdepresyjny, przeciwdrgawkowy i uspokajający. Surowcem zielarskim są liście, kwiat i korzeń. [ 2, 3]
Klitoria ternateńska była szeroko badana pod kątem różnych właściwości farmakologicznych. Posiada stosunkowo dobrze udokumentowane działanie neurofarmakologiczne, takie jak działanie zwiększające zawartość acetylocholiny, działanie nootropowe, przeciwstresowe, przeciwlękowe, przeciwdepresyjne, przeciwdrgawkowe i uspokajające. Oprócz działania na ośrodkowy układ nerwowy “groszek motylkowy” wykazuje także właściwości przeciwbakteryjne, przeciwgorączkowe, przeciwzapalne, przeciwbólowe, moczopędne, przeciwcukrzycowe, a także miejscowo znieczulające. [2]
Rodzaj oraz ilość związków fitochemicznych znajdujących się w klitorii ternateńskiej zależne są od danego organu tej rośliny. Liście zawierają głównie alkaloidy, flawonoidy, cukry redukujące, steroidy, laktony (aparajityna i klitoryna) oraz glikozydy. W kwiatach natomiast dominują flawonoidy (kwercetyna, mirycetyna, kemferol), antocyjany (delfinidyna, ternatyny, preternatyny) saponiny, taniny, alkaloidy, glikozydy i fitosterole (beta-sitosterol). Korzenie również zawierają alkaloidy, flawonoidy, saponiny, ale także garbniki, białka, węglowodany (skrobia), żywice, a także pentacykliczne triterpenoidy takie jak np. tarakserol. Nasiona posiadają za to nukleoproteinę z sekwencją aminokwasową podobną do insuliny, wysoce zasadowe białko (finotynę), rozpuszczalne w wodzie śluzy, kwas p-hydroksycynamonowy, fitosterole (beta-sitosterol i gamma-sitosterol), adenozynę oraz kwasy tłuszczowe: palmitynowy, stearynowy, oleinowy i linolowy. [4, 5]
Stwierdzono, że ekstrakt z Clitoria ternatea posiada działanie nootropowe (substancje nootropowe ułatwiają wydajność intelektualną, uczenie się i pamięć), przeciwdepresyjne, przeciwlękowe i antystresowe. Redukuje objawy zmęczenia i znużenia. [3, 4]
W badaniu na szczurach pochodzącym z 2000 roku sprawdzano wpływ ekstraktu z klitorii ternateńskiej na pamięć i centralną aktywność cholinergiczną u tych gryzoni. Okazało się, iż ekstrakt z korzenia klitorii w dawce 500 mg/kg masy ciała stosowany doustnie znacznie zwiększył zawartość acetylocholiny w całym mózgu szczura. Stwierdzono również, że ekstrakt ten spowodował znaczny wzrost aktywności acetylocholinoesterazy (AChE) – enzymu rozkładającego acetylocholinę – w korze mózgowej, podczas gdy w rdzeniu przedłużonym aktywność tego enzymu była znacznie zmniejszona. Nieznaczny spadek aktywności AChE zaobserwowano w śródmózgowiu, z kolei w móżdżku żadnych zmian w kontekście AChE nie stwierdzono. Wyniki tego badania sugerują, że korzenie klitorii okazały się bardziej skuteczne w łagodzeniu deficytów pamięci w porównaniu do części nadziemnych. W innym badaniu naukowcy wykazali, iż wodny ekstrakt z korzenia klitorii ternateńskiej pozytywnie wpływa na arboryzację dendrytyczną (rozgałęzianie dendrytyczne) neuronów ciała migdałowatego u szczurów. Proces ten polega na powstawaniu nowych gałęzi dendrytycznych w celu tworzenia nowych synaps. W konsekwencji usprawnia to procesy uczenia się i lepszego zapamiętywania. [6]
Metanolowy ekstrakt z klitorii ternateńskiej w dawkach 100 i 400 mg/kg masy ciała, zastosowany doustnie, wykazał działanie przeciwdepresyjne w teście zawieszenia za ogon u myszy. Niniejszy test służy ocenie czasu bezruchu u tych gryzoni. Co do zasady – im dłuższe fazy bezruchu tym silniejszy poziom depresji. Terapia antydepresyjna może skrócić czas bezruchu, co sugeruje zmniejszenie poziomu depresji. Ekstrakt z klitorii w dawkach 100 i 400 mg/kg masy ciała znacząco zmniejszył czas trwania bezruchu. W innym badaniu również odnotowano działanie przeciwdepresyjne etanolowego ekstraktu z korzenia tej rośliny w dawce 150 i 300 mg/kg masy ciała u szczurów. Poprzednie wyniki badań sugerują, że w oparciu o dwa składniki izolowane z korzenia klitorii ((Z)-9,17-oktadekadienal oraz kwas n-heksadekanowy) można opracować nowe selektywne inhibitory MAO-A (monoaminooksydazy-A), które mogą służyć jako leki przeciwdepresyjne i przeciwlękowe. [6]
Stres wywołuje różne zmiany w obrębie przewodu pokarmowego, w tym może zaburzać integralność błony śluzowej żołądka. Aktywność antystresowa substancji zawartych w klitorii ternateńskiej została zbadana w kontekście stresu wywołanego niską temperaturą poprzez ocenę wskaźnika wrzodowego w żołądkach szczurów. Zauważono, że metanolowy ekstrakt z klitorii zmniejszał wskaźnik owrzodzenia u tych gryzoni w sposób zależny od dawki (100, 200 i 400 mg/kg masy ciała), co świadczy o działaniu antystresowym tego zioła. [1]
W jednym z badań na szczurach sprawdzano, czy związki zawarte w klitorii ternateńskiej mogą mieć wpływ na redukcję nadciśnienia tętniczego, które wcześniej było u tych gryzoni celowo wywołane. Jak się okazało, ekstrakt z klitorii w dawkach 100, 300 i 500 mg/kg masy ciała wykazywał działanie obniżające ciśnienie krwi. Dawka 100 mg/kg m.c. była przy tym najmniej skuteczna, a efekty dawek 300 i 500 mg/kg m.c. były porównywalne. Mechanizmem przeciwnadciśnieniowego efektu ekstraktu z klitorii było m.in. obniżenie aktywności enzymu konwertazy angiotensyny. W podobny sposób działają leki z grupy ACEI (inhibitory konwertazy angiotensyny) takie jak np. kaptopryl lub lizynopryl. [7]
Naukowcy zbadali skuteczność klitorii ternateńskiej pod kątem działania hipolipidemicznego. Do tego celu użyli ekstraktu z dwóch różnych części tej rośliny: z korzeni oraz z nasion. Okazało się, że obydwa ekstrakty w dawce 500 mg/kg masy ciała znacząco obniżyły stężenia cholesterolu całkowitego i trójglicerydów w surowicy szczurów w modelu hiperlipidemii wywołanej dietą. Mechanizmy, które za tym stoją to zwiększenie wydalania cholesterolu z kałem, a także zmniejszenie jego absorpcji z pożywienia. [8]
Naukowcy sprawdzali także właściwości przeciwzapalne oraz przeciwgorączkowe wyciągu olejowego z kwiatów Clitoria ternatea. Badania wykazały znaczącą aktywność przeciwzapalną przy dawkach 200 i 400 mg/kg masy ciała. W innej pracy naukowej sprawdzano działanie metanolowego ekstraktu z korzeni tej rośliny. Odznaczył się on istotnymi właściwościami przeciwgorączkowymi. Ekstrakt ten podawany drogą doustną szczurom hamował zarówno obrzęk łap wywołany karageniną, jak i przepuszczalność naczyń wywołaną kwasem octowym u tych gryzoni. [4]
Metanolowe ekstrakty z liści i korzenia Clitoria ternatea zostały przebadane pod kątem ich aktywności przeciwbakteryjnej wobec różnych opornych na leki szczepów bakteryjnych Gram-dodatnich i Gram-ujemnych. Stwierdzono, że ekstrakt z liści wykazywał silną aktywność przeciwbakteryjną wobec Escherichia coli i Vibrio cholerae oraz Staphylococcus aureus. Ekstrakt z liści był bardziej aktywny niż ten z korzenia, jednakże oba ekstrakty działały bakteriobójczo. [4]
W jednym z badań naukowcy ocenili aktywność przeciwcukrzycową etanolowego ekstraktu z kwiatów klitorii ternateńskiej na szczurach z cukrzycą indukowaną alloxanem. Szczury były karmione ekstraktami przez 3 tygodnie. Badacze stwierdzili, że ekstrakt istotnie obniżył poziom cukru we krwi o 41,48% u tych gryzoni, hamując aktywność enzymów ß-galaktozydazy i α-glukozydazy. Wyniki tego badania pokazały, że ekstrakt z klitorii zmniejsza aktywność tych enzymów odpowiednio o 55,26% i 24,87%. W innym badaniu wodny ekstrakt z płatków kwiatów klitorii wykazał działanie hamujące na glikację białek indukowaną przyłączeniem fruktozy do albuminy, co wskazuje na jego potencjał terapeutyczny w odwracaniu skutków hiperglikemii związanej z glikacją. Ponadto 14-dniowe leczenie wodnym ekstraktem z liści klitorii ternateńskiej (w dawce 100 mg/kg masy ciała, stosowanej doustnie) wykazało działanie przeciwcukrzycowe u szczurów z cukrzycą wywołanej alloxanem, co potwierdza hipoglikemizujące właściwości klitorii ternateńskiej. [6]
Metanolowy ekstrakt z liści klitorii ternateńskiej podawany myszom w dawce 200 mg/kg masy ciała wykazał działanie ochronne na komórki wątroby. Ekstrakt ten spowodował obniżenie poziomu enzymów wątrobowych takich jak aminotransferaza asparaginianowa i aminotransferaza alaninowa, a także wpłynął na zmniejszenie stężenia bilirubiny. Podwyższony poziom niniejszych wskaźników wątrobowych wywołany był hepatotoksycznym działaniem wcześniej podanego paracetamolu tym gryzoniom. [6]
