Gdy spojrzymy na ludzki organizm, czasem trudno sobie wyobrazić ogrom funkcji, procesów i elementów anatomicznych, które składają się na to, by np. móc siedzieć w pozycji wyprostowanej, z nogą założoną na jej odpowiednik po drugiej stronie ciała… Trudno jest sobie wyobrazić wielość procesów biochemicznych zachodzących w tej przestrzeni, która jest ograniczona przez skórę. Skórę, która sama w sobie jest niebywale złożonym tworem. Natomiast gdy sięgniemy wyobraźnią głębiej w strukturę organizmu, do miejsca tuż u podstawy czaszki, możemy natknąć się na nerw błędny – bardzo skomplikowany w swojej funkcji i budowie element autonomicznego układu nerwowego. Gdy podążymy jego śladem, zdamy sobie sprawę, że unerwia on mięśnie podniebienia, gardła, krtani i przełyku, idąc ku tchawicy i dalej w kierunku płuc i serca. Wciąż kierując się ku dołowi, zaopatruje w impulsy elektryczne żołądek, trzustkę, śledzionę, wątrobę, nerki, jelito cienkie i na końcu część jelita grubego. Tu jego droga dobiega końca…
Czym jest nerw błędny?
Nerw błędny (X) należy do przywspółczulnej części autonomicznego układu nerwowego. Składa się z części somatycznej – ruchowej i czuciowej oraz przywspółczulnej [4]. Zaliczany jest do nerwów czaszkowych i jest spośród nich najdłuższy. Jest głównym źródłem unerwienia dla narządów klatki piersiowej i jamy brzusznej. Większość włókien tego nerwu swój początek ma w jądrze grzbietowym nerwu błędnego. Włókna tego nerwu uczestniczą w procesie mowy i połykania, unoszeniu podniebienia i przesyłaniu bodźców smakowych. Kontroluje też funkcje gruczołów wydzielniczych. Bierze również udział w odruchu gardłowym. W przypadku uszkodzenia tego nerwu obserwuje się porażenie podniebienia miękkiego, gardła, krtani, co skutkuje dysfonią, dyzartrią, zaburzeniami oddechu, automatyzmu pracy serca i połykania [1,2]. Prócz wymienionych funkcji jego rola ujawnia się także regulacji czynności psychicznych i komunikacji pomiędzy ośrodkowym układem nerwowym a układem immunologicznym.
Nerw błędny a zaburzenia afektywne
Wyniki analiz wskazują, że około u 35% pacjentów leczonych lekami przeciwdepresyjnymi nie udaje się osiągnąć remisji. Dlatego opracowano fizykalne, niefarmakologiczne metody leczenia zaburzeń depresyjnych. Bezpośrednimi metodami są głęboka stymulacja mózgu i elektrowstrząsy. Pośrednie to neurostymulacja nerwu błędnego. Mechanizm leczniczy tej metody nie jest dobrze poznany. Najprawdopodobniej związany jest z tym, że nerw błędny tworzy połączenia z wieloma ośrodkami mózgu m.in. z jądrem miejsca sinawego, które jest elementem układu noradrenergicznego. Ośrodki te mają modulujący wpływ na funkcjonowanie ciała migdałowatego, wzgórza, podwzgórza, hipokampa czy brzuszno-przyśrodkowej kory przedczołowej, czyli struktur mających kardynalne znaczenie dla regulacji nastroju, emocji, pobudzenia czy rytmów biologicznych [3]. Badania funkcjonalnym rezonansem magnetycznym dostarczyły danych mówiących o tym, że stymulacja elektryczna nerwu błędnego wpływa na zmiany przepływu krwi w wymienionych wyżej okolicach mózgu. Wzrost aktywności w tych strukturach jest wprost proporcjonalny do częstotliwości impulsów. Natomiast poprawa w przepływie krwi istotnie korelowała z wycofywaniem się objawów depresji [4].
Założenie zestawu do neurostymulacji nerwu błędnego wymaga przeprowadzenia zabiegu chirurgicznego. Stymulator umieszcza się pod obojczykiem. Przewód, który łączy generator impulsów z elektrodą, prowadzony jest pod skórą w kierunku szyi, a elektrodę lokuje się tuż przy nerwie błędnym [5].
Nerw błędny i teoria poliwagalna
Teoria poliwagalna jest próbą wyjaśnienia związków między emocjami a funkcjonowaniem w grupie społecznej na gruncie psychofizjologii. Na jej gruncie zostały sformułowane istotne wnioski o wpływie stresu na zdrowie. Teoria ta podkreśla także rolę autonomicznego układu nerwowego, a w szczególności rolę nerwu błędnego w regulacji emocjonalnej, szczególnie w kontekście społecznym[5].
Jak już wspomniano wcześniej, nerw błędny nie ma jednorodnej budowy. Składa się z włókien czuciowych, ruchowych i przywspółczulnych. Ta jego niejednorodność była podstawą do do wyróżnienia dwóch systemów związanych ze strategiami przetrwania: nerwu błędnego wegetatywnego, pozbawionego osłonki mielinowej i nerwu błędnego bystrego, zaopatrzonego w taką osłonkę. Pierwszy z wymienionych ma swój początek w jądrze grzbietowym nerwu błędnego i warunkuje utrzymywanie homeostazy organizmu. Drugi rozpoczyna się w jądrze dwuznacznym i reguluje procesy uwagi, emocjonalne i komunikacyjne. Systemy te są odrębne anatomicznie, mają różne podłoże ontogenetyczne i filogenetyczne oraz odpowiadają za różne, ważne dla przetrwania organizmu funkcje [5].
Niezmielinizowana część nerwu błędnego jest starsza ewolucyjnie i zapewnia reakcję znieruchomienia w sytuacji zagrożenia (drapieżniki często odnajdują swoje ofiary poprzez detekcję ruchu). Natomiast dzięki zmielinizowanej składowej repertuar zachowań staje się bardziej zróżnicowany. Duża specyfika regulacyjnej roli tej młodszej ewolucyjnie części nerwu błędnego umożliwia bardziej wysublimowane reakcje na zmieniające się otoczenie. Większa kontrola nad mięśniami twarzy, pracą krtani i gardła pozwala na znaczną wariantowość ekspresji mimicznej, modulacji głosu, co jest podstawą wchodzenia w relacje z innymi osobnikami. Istnieją postulaty, że właśnie ta część nerwu błędnego jest podstawą dla elastyczności zachowania w szybko zmieniających się warunkach środowiska i stanowi bazę neuroanatomiczną dla zachowań związanych z angażowaniem się w relacje społeczne, także te romantyczne. Trzeba zaznaczyć, że zmielinizowana część jest obecna jedynie u ssaków, dlatego np. gady nie mają zdolności do ekspresji mimicznej [5].
W założeniu teorii poliwagalnej u ssaków największa aktywacja nerwu błędnego związana jest ze stanami spoczynku, czyli np. w czasie snu. Uwidacznia się tutaj rola hamująca nerwu X, wpływająca na redukcję pobudzenia emocjonalnego. W odwrotnej sytuacji, gdy człowiek znajduje się w stanie wzbudzenia, np. silnego gniewu, obserwuje się spadek jego aktywacji. Odnotowuje się wtedy większą czujność uwagi czy skuteczniejsze przetwarzanie nowych informacji. Mniejszy wpływ nerwu błędnego na funkcje organizmu skutkuje podwyższeniem mobilizacji, a więc włącza się reakcja typu walka-ucieczka, wzrasta aktywności układu sympatycznego i osi podwzgórze-nadnercza. Utrzymywanie się takiego stanu może być niekorzystne z punktu widzenia zdrowia, gdyż wprowadza jednostkę w stan długotrwałego stresu. Natomiast przy utrzymującym się obniżonym napięciu nerwu błędnego (w takiej sytuacji funkcja hamowania jest zniesiona) także można spodziewać się zaburzeń, które będą spełniały kryteria dysfunkcji w obszarze funkcjonowania społecznego.
Rola nerwu błędnego w komunikacji ośrodkowego układu nerwowego z układem odpornościowym
Rola nerwu błędnego nadal pozostaje nie do końca rozwiązaną zagadką. Jednym z jej wciąż tajemniczych elementów jest udział nerwu X w komunikacji z układem odpornościowym. W przebiegu infekcji wzbudzone zostają funkcje układu immunologicznego, a informacja o tym jest przekazywana do ośrodkowego układu nerwowego, co skutkuje wzbudzeniem aktywności osi podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczowej (HPA). Istnieje kilka koncepcji, według których układ odpornościowy z układem nerwowym komunikuje się za pośrednictwem nerwu błędnego. Mechanizm takiego przekazywania informacji o infekcji może wyglądać następująco: po zetknięciu z antygenem komórki układu odpornościowego uwalniają mediatory. Te mediatory oddziałują na obwodowe zakończenia nerwu błędnego bezpośrednio lub za pośrednictwem innych komórek. Aktywacji ulegają wtedy gałązki nerwu błędnego, które przesyłają sygnał do ośrodkowego układu nerwowego. Następnie rozpoczyna się neurofizjologiczna odpowiedź organizmu na proces chorobowy, zwana fazą ostrą. Charakterystyczny dla niej jest wzrost poziomu niektórych neurotransmiterów i aktywacja osi HPA. Nerw błędny wydaje się być jedną z głównych dróg przekazujących informacje o stanie układu immunologicznego do ośrodkowego układu nerwowego. Szlak ten może mieć wiodące znacznie kontrolno-regulujące dla aktywności układu odpornościowego w trakcie rozwijającego się procesu chorobowego [6].
Warto wspomnieć jeszcze o tym, że komunikacja na drodze układ odpornościowy – nerw błędny – układ nerwowy ma znaczenie też dla zdrowia psychicznego. W sytuacji zaburzenia równowagi fizjologicznej między tymi dwoma układami, w łatwy sposób może dojść do zmian patologicznych. Badania wykazały, że zwiększone stężenie cytokin prozapalnych: (IL-1β. IL-2, IL-6 lib TNF), jest obserwowane u osób cierpiących na depresję zarówno lekką, jak i ciężką. Natomiast leczenie nowotworów przy pomocy IL-2 skutkuje wystąpieniem objawów depresyjnych u 30-40% pacjentów poddanych tego typu terapii. Z drugiej jednak strony leczenie antydepresantami może redukować możliwości odpowiedzi obronnej organizmu na patogeny [6].
Zaskakująca wielofunkcyjność nerwu błędnego
Jak wynika z tego krótkiego przeglądu, nerw błędny pełni różnorodne funkcje w organizmie. Uczestniczy w regulacji czynności fizjologicznych, ma również swój udział w regulacji czynności psychicznych. Najnowsze badania wskazują, że jest też niezwykle ważnym ogniwem w procesie budowania relacji interpersonalnych.
