Witamina A (retinol) to organiczny związek chemiczny z grupy retinoidów. Należy do rodziny witamin rozpuszczalnych w tłuszczach i stanowi niezbędny element w prawidłowym rozwoju oraz funkcjonowaniu organizmu. Jej suplementacja wpływa korzystnie przede wszystkim na wzrok, prawidłową kondycję skóry, układ nerwowy i odpornościowy. Pełni ważną rolę w regulacji rytmu dobowego organizmu i pracy zegara biologicznego.
retinol funkcjonuje w literaturze naukowej, dokumentacji farmaceutycznej oraz piśmiennictwie branżowym pod wieloma nazwami. Poniżej zestawiono oficjalne oznaczenia stosowane w różnych kontekstach językowych i klasyfikacyjnych.
Witamina A została w 1913 roku przez amerykańskich naukowców Elmera McCollum’a i Marguerite Davis’a. Znaczenie tego składnika żywności zostało dowiedzione w przeciągu ostatnich 130 lat. W 1816 roku francuski fizjolog François Magendie przeprowadził eksperyment na psach, zauważając, że pozbawienie ich niezbędnych składników odżywczych (w tym witaminy A) doprowadziło do wyższej śmiertelności i owrzodzeń rogówki oka. Kilka dekad później, w latach 80. XIX wieku, naukowcy zaczęli zdawać sobie sprawę z tego, że istnieją ważne, nieodkryte składowe elementy żywności, pochodzące z jaj i mleka, które prawdopodobnie posiadają wiele właściwości prozdrowotnych. I tak w 1913 r. naukowcy odkryli, że spożywanie masła i żółtka jaj (bogatych w witaminę A), umożliwiało zwierzętom podtrzymywanie funkcji życiowych i przetrwanie w trudnych warunkach środowiskowych. Struktura tej witaminy została opisana po raz pierwszy w 1932 r. przez Paula Karrer’a (szwajcarskiego chemika). Zaledwie pięć lat później (w roku 1937) Karrer wyizolował ją z wątroby wieloryba.
Witamina A to organiczny związek chemiczny z grupy retinoidów, z których najważniejszym jest retinol. Termin ten obejmuje pochodne β-jonu, które są strukturalnie i funkcjonalnie podobne do all-trans-retinolu. Łańcuch boczny tej witaminy zawiera wiązania podwójne, przez co może ona występować w odmianach izomerycznych typu cis-trans. Ich obecność powoduje, że jest ona związkiem bardzo wrażliwym, a jej aktywność zmniejsza się pod wpływem działania promieni UV i utleniania. Krystaliczna postać retinolu to forma trans, natomiast oleista, o słabszym działaniu, jest izomerem cis. Wyróżnia się dwie podstawowe formy witaminy A: retinol oraz 3,4-didehydroretinol (będący związkiem naturalnie występującym w przyrodzie i charakteryzującym się pełną aktywnością biologiczną, w przeszłości nazywany witaminą A2). Są to związki z grupy polienów, które składają się z pierścienia β-jonu i polienowego łańcucha bocznego, zawierającego odpowiednie grupy funkcyjne (alkoholową – retinol, aldehydową – retinal, kwasową – kwas retinowy lub estrową – ester retinylu). W organizmie retinol powstaje z prowitamin, z grupy karotenoidów. Aby prekursory te mogły być wykorzystane przez organizm, konieczne jest ich przekształcenie, a dokładniej oksydacyjne rozszczepienie, centralnego wiązania podwójnego 15-15’. Dotychczas w przyrodzie wyizolowano 500 karotenoidów, z których zaledwie 50 posiada biologiczną aktywność retinolu. W ich budowie strukturalnej można wyróżnić co najmniej jeden pierścień β-jonu. Najaktywniejszym związkiem z tej grupy jest β-karoten. Z 6 µg powstaje 1 µg retinolu (czyli β-karoten wykazuje ok. 17% aktywności retinolu).
Niedobór witaminy A nie zdarza się zbyt często. Zwykle ma to miejsce z powodu niedostatecznej podaży z dietą, upośledzonego wchłaniania, na skutek długotrwałego głodzenia lub uszkodzenia wątroby. Ponieważ witamina A jest magazynowana głównie w wątrobie pierwsze, objawy jej niedoboru obserwuje się dopiero po kilku miesiącach.
U niektórych osób przyjmowanie niewystarczającej ilości (hipowitaminoza) witaminy A może powodować poważne skutki takie jak:
Witamina A to nienasycony alkohol diterpenowy, będący częścią rodziny witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (oraz etanolu i eterze naftowym), a nierozpuszczalnych w wodzie (wraz z wit. D, E, K). Przynależy ona do związków mających aktywność all-trans-retinolu, czyli takich, w których wszystkie cztery egzocykliczne wiązania podwójne mają geometrię trans. To mikroelementy będące organicznymi związkami chemicznymi o zbliżonej budowie strukturalnej, zwane retinoidami. W skład tej grupy wchodzą: retinol, retinal, kwas retinowy i ester retinylu, a także ich syntetyczne analogi. Prekursorami witaminy A są karotenoidy, a wiele z nich ma znaczenie fizjologiczne (np. likopen, luteiny). Retinol pełni w organizmie wiele ważnych funkcji fizjologicznych, wynikających głównie z jego wysokiej aktywności przeciwutleniającej, m. in.: niweluje on stany zapalne, wspomaga mechanizm widzenia, a także poprawia wygląd skóry i pamięć.
Najlepszymi źródłami witaminy A są produkty pochodzenia zwierzęcego (mięso, ryby, nabiał), w której występuje ona w postaci estrów retinylu (gotowych do bezpośredniej syntezy). Rośliny natomiast dostarczają prowitamin A, czyli α-, β- i γ-karotenoidów oraz kryptoksantyn. Są one wstępnie przekształcane w przewodzie pokarmow
