Spis treści

1. Kanał środkowy rdzenia kręgowego
2. Komora czwarta i wodociąg mózgu
3. Komora trzecia
4. Komory boczne
5. Wyściółka
6. Podsumowanie

 

Rozwój układu nerwowego rozpoczyna się już w trzecim tygodniu życia zarodka. Zarodek ma wówczas kształt tarczy utworzonej z trzech warstw komórek: dolnej – endodermy, środkowej – mezodermy i górnej – ektodermy. Część komórek ektodermy przekształca się w tzw. płytkę nerwową, która rosnąc, zamyka się i tworzy przypominającą rurkę strukturę zwaną cewą nerwową – zaczątek ośrodkowego układu nerwowego. Ściany cewy nerwowej dają początek tkankom ośrodkowego układu nerwowego. Natomiast jej światło utworzy kanał środkowy rdzenia kręgowego i układ komorowy mózgowia, wypełniony płynem mózgowo-rdzeniowym.

 

1. Kanał środkowy rdzenia kręgowego

Kanał środkowy (canalis centralis) ciągnie się wzdłuż całego rdzenia kręgowego, pomiędzy spoidłem szarym przednim a tylnym. Jego średnica jest różna w zależności od odcinka rdzenia: w części piersiowej jej średnica wynosi 0,1 mm, zaś w szyjnej i lędźwiowej jest nieco większa. Niekiedy, wskutek przerostu otaczającej go tkanki glejowej, staje się całkiem niedrożny. W przekroju poprzecznym kanał środkowy ma zwykle kształt koła lub elipsy, ale może też przybierać formę równoległoboku bądź zaledwie wąskiej szczeliny. W dolnej części rdzenia, zwanej stożkiem rdzeniowym, przesuwa się on ku tyłowi i tworzy trójkątną komorę końcową (ventriculus terminalis) o długości ok. 1 cm i szerokości 1 mm. Z wiekiem światło tej komory zmniejsza się, a u starych osobników całkiem zanika. Poniżej kanał środkowy ponownie się zwęża i wchodzi w skład nici końcowej.

 

2. Komora czwarta i wodociąg mózgu

Łącząc się z rdzeniem przedłużonym, kanał środkowy rdzenia przechodzi w komorę czwartą (ventriculus quadrus). Jest to przestrzeń znajdująca się w obrębie rdzenia przedłużonego i mostu mózgu, o kształcie czworobocznej piramidy z wierzchołkiem zwróconym w stronę móżdżku. W początkowym okresie rozwoju jej światło jest całkowicie oddzielone od przestrzeni na zewnątrz mózgowia. W trzecim lub czwartym miesiącu życia płodowego pojawia się otwór pośrodkowy (apertura mediana ventriculari quatrae), zwany też otworem Magendiego, a także dwa otwory boczne (aperturae laterales ventriculari quatrae), nazywany inaczej otworami Luschki. Dzięki nim możliwy jest przepływ płynu mózgowo-rdzeniowego między przestrzenią podpajęczynówkową a układem komorowym.

Komora czwarta łączy się z komorą trzecią za pomocą wodociągu mózgu (aqueductus cerebri), zwanego też wodociągiem Sylwiusza. Jest to wąski przewód ciągnący się przez całe śródmózgowie. Jego światło w końcowych odcinkach ma kształt zbliżony do trójkąta, zaś w części środkowej jest zaokrąglone i nieco szersze.

 

3. Komora trzecia

Komora trzecia (ventriculus tertius) znajduje się w obrębie międzymózgowia. Jest to wąska czworoboczna szczelina, z której uwypuklają się cztery zachyłki odpowiadające strukturom, które wypączkowały z międzymózgowia:

  • zachyłek wzrokowy – ku przodowi od skrzyżowania wzrokowego,
  • zachyłek lejka – tuż za skrzyżowaniem wzrokowym,
  • zachyłek szyszynkowy – wnikający do szypuły szyszynki,
  • zachyłek nadszyszynkowy – nieco ku przodowi od szypuły szyszynki.

Ponadto z trzecią komorą związane są narządy okołokomorowe. Ich rola nie jest do końca znana, jednak stawiane są hipotezy wskazujące na ich znaczenie w regulacji składu i ciśnienia płynu mózgowo-rdzeniowego oraz na ich związek z czynnością wewnątrzwydzielniczą podwzgórza. Wiadomo, iż w ich obrębie nie występuje bariera krew-mózg. Na ścianach komory trzeciej występują:

  • narząd naczyniowy blaszki krańcowej (organum vasculosum laminae terminalis) – złożony z bogato unaczynionych komórek glejowych, otrzymujący włókna nerwowe z jądra nadwzrokowego podwzgórza i będący miejscem sekrecji hormonu uwalniającego gonadotropiny (GnRH),
  • narząd podsklepieniowy (organum subfornicale) – zgrubienie wielkości główki od szpilki zbudowane z komórek glejowych, nerwowych oraz dużych, okrągłych struktur o dyskusyjnym neuronalnym charakterze, będące ośrodkowym receptorem angiotensyny II,
  • narząd podspoidłowy (organum subcommissurale) – cylindryczne skupienie komórek wyściółki, dobrze rozwinięte u niższych kręgowców, u których prawdopodobnie wpływa na regenerację tkanek, zaś u człowieka istniejące jedynie w wieku płodowym, później zanikające,
  • paraszyszynka (paraphysis) – również występuje u człowieka wyłącznie w okresie płodowym.

 

4. Komory boczne

Za pomocą parzystego otworu międzykomorowego (formen interventriculare) komora trzecia połączona jest z komorami bocznymi (ventriculi laterales), znajdującymi się w każdej z półkul mózgowych. Ze względu na jej budowę, komorę boczną nazywa się niekiedy trójrogą. Ma ona nieregularny kształt zbliżony do litery C. Składa się z części środkowej (pars centralis) oraz rogów:

  • przedniego (cornu anterius) – w płacie czołowym,
  • dolnego (cornu inferius) – w płacie skroniowym,
  • tylnego (cornu posterius) – w płacie potylicznym.

Część środkowa i róg dolny są filogenetycznie najstarszymi częściami tej komory. Następnie, wraz z rozwojem płata czołowego i potylicznego, pojawiły się rogi przedni i tylny – rozwojowo najmłodszy. Wielkość i kształt tej komory są indywidualnie zróżnicowane i zmieniają się z wiekiem. W dzieciństwie jest ona stosunkowo wąska i pozostaje taka w okresie dorosłości. Natomiast u starszych osób zaczyna się ona powiększać na skutek zaniku otaczającego je mózgu.

 

5. Wyściółka

Zarówno ściany układu komorowego mózgowia jak i kanału środkowego rdzenia kręgowego pokryte są wyściółką (ependyma) – warstwą komórek zwanych ependymocytami. Są to wyspecjalizowane komórki glejowe posiadające mikrokosmki na powierzchni zwróconej do światła komór. Podobnie jak inne komórki neurogleju, ependymocyty posiadają też pojedyncze wypustki, rozpoczynające się na powierzchni komórek zwróconej w stronę glejowej błony granicznej. Oprócz typowych struktur, w cytoplazmie tych komórek występują też pęcherzyki mikropinocytarne. Ependemocyty biorą udział w transporcie substancji z płynu mózgowo-rdzeniowego do mózgowia i rdzenia kręgowego, a także produktów metabolizmu w kierunku odwrotnym. Odgrywają tym samym rolę w tworzeniu bariery krew-płyn mózgowo-rdzeniowy.

 

6. Podsumowanie

Bibliografia:
1. Bochenek A., Reicher M. Anatomia człowieka – Tom IV: Układ nerwowy ośrodkowy, wyd. I (II), Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1981
2. Gołąb B., Jędrzejewski K. Anatomia czynnościowa ośrodkowego układu nerwowego, wyd. V, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2000, 2004
3. Narkiewicz O., Moryś J. Neuroanatomia czynnościowa i kliniczna. Podręcznik dla studentów i lekarzy, wyd. 1 (dodruk), Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2001, 2003
4. Nolte J. Mózg człowieka. Anatomia czynnościowa mózgowia, tom 1 i 2, I wydanie polskie, Elsevier Urban & Partner, Wrocław 2011
5. Walocha J. Ośrodkowy układ nerwowy. Podręcznik dla studentów i lekarzy, wyd I, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2013

Dodaj komentarz