Spis treści

1. Rdzeń przedłużony
2. Most mózgu
3. Śródmózgowie
4. Twór siatkowaty
5. Podsumowanie

 

Ponadstrukturalne pojęcie „pień mózgu” (truncus cerebri) obejmuje śródmózgowie, most mózgu oraz rdzeń przedłużony. W jego skład wchodzi również twór siatkowaty, choć niekiedy nie wyodrębnia się go jako osobnej części pod względem anatomicznym. Jest to pierwsza część mózgowia, do której trafiają sygnały z rdzenia kręgowego. Stąd również wychodzi większość nerwów czaszkowych, unerwiających między innymi gałki oczne, twarz, jamę ustną oraz narządy klatki piersiowej i jamy brzusznej.

 

1. Rdzeń przedłużony

Pień mózgu łączy się z rdzeniem kręgowym poprzez rdzeń przedłużony (medulla oblongata). Znajdują się w nim ośrodki regulujące oddychanie, pracę serca i ciśnienie krwi oraz odpowiedzialne za odruchy ssania, żucia i połykania, jak również za wymioty, kichanie, kaszel, ziewanie i pocenie się. W tej części początek znajdują też trzy z nerwów czaszkowych:

  • nerw XII unerwiający język i umożliwiający jego ruchy,
  • nerw XI umożliwiający ruchy głowy i obręczy kończyny górnej,
  • nerw X przewodzący informacje czuciowe z narządów klatki piersiowej i jamy brzusznej, umożliwiający ruchy tych narządów, a także mowę i połykanie,
  • nerw IX przewodzący informacje o smaku i umożliwiający połykanie.

Rdzeń przedłużony pełni też pomocniczą funkcję w utrzymywaniu równowagi poprzez kierowanie do móżdżku informacji czuciowych oraz proprioceptywnych – informacji o położeniu w przestrzeni części własnego ciała. Uszkodzenie tej części pnia, ze względu na obecność ośrodków regulujących podstawowe czynności życiowe, ma bardzo poważne konsekwencje, w tym śmierć lub paraliż ciała od oczu w dół.

 

2. Most mózgu

Powyżej rdzenia przedłużonego znajduje się most mózgu (pons). Jego nazwa obrazuje rolę, którą pełni w łączeniu półkul mózgowych, choć nie jest to połączenie bezpośrednie. Stąd wychodzą cztery kolejne nerwy czaszkowe:

  • nerw V umożliwiający czucie z twarzy oraz żucie,
  • nerw VI odpowiedzialny częściowo za ruchy gałki ocznej,
  • nerw VII przewodzący informacje o smaku oraz umożliwiający ruchy mięśni mimicznych twarzy,
  • nerw VIII odpowiedzialny za słuch i równowagę.

Most pełni też pomocniczą funkcję w kontroli ruchu, przekazując do móżdżku informacje pozwalające modyfikować skurcze mięśni.

Istotną częścią mostu jest tzw. miejsce sinawe (locus coeruleus). Jego nazwa pochodzi od szaro-niebieskawego koloru, jaki nadają mu komórki zawierające barwnik neuromelaninę. Znajdują się tu komórki noradrenergiczne, czyli wytwarzające noradrenalinę – jeden z neuroprzekaźników, powodujący pobudzenie mózgu i regulujący niektóre funkcje autonomiczne. Badania elektrofizjologiczne wykazały, że aktywność tych komórek niemal całkowicie zanika w czasie snu, wzrasta po przebudzeniu, zaś najsilniejsza jest w momencie zaskoczenia lub podczas wykonywania czynności wymagających szczególnego skupienia uwagi. Prawdopodobnym wydaje się więc, że biorą one udział utrzymywaniu uwagi i czujności. Długotrwały stres zaburza ich funkcjonowanie. Nieprawidłowości w ich pracy zaobserwowano również przy chorobie Alzheimera, Parkinsona oraz w zespole Downa. Na komórki miejsca sinawego oddziałują też leki antydepresyjne. Aktywność komórek miejsca sinawego ma również związek z kontrolą snu, a dokładniej – fazy REM.

 

3. Śródmózgowie

Śródmózgowie (mesencephalon) jest pochodną jedynego spośród pęcherzyków pierwotnych, który nie uległ podziałowi w trakcie rozwoju mózgowia. Poszczególne części śródmózgowia biorą udział w kontroli motorycznej, ale również w przewodzeniu informacji wzrokowych, słuchowych, dotykowych i bólowych. Stąd wychodzą nerwy czaszkowe III i IV odpowiadające za ruchy gałki ocznej oraz, w przypadku nerwu III, za działanie źrenicy i soczewki oka. Część śródmózgowia, zwana z powodu swego zabarwienia istotą czarną, zawiera komórki dopaminergiczne. Włókna nerwowe tych komórek docierają aż do struktur przodomózgowia – kory i układu limbicznego. Są one zaangażowane w rozpoczynanie ruchów dowolnych. Zniszczenie neuronów dopaminergicznych powoduje zaburzenia układu ruchowego, jakie występują w chorobie Parkinsona. Włókna docierające do układu limbicznego wpływają na procesy motywujące i poznawcze. Dlatego też zaburzenia w ich pracy mogą leżeć u podstaw niektórych chorób psychicznych. Ponieważ zaś niektóre substancje odurzające powodują wyrzut dopaminy w strukturach limbicznych, uważa się, że śródmózgowie może mieć udział w procesie powstawania i odczuwania uczucia przyjemności.

 

4. Twór siatkowaty

Twór siatkowaty (formatio reticularis) umiejscowiony jest na całej długości pnia mózgu, od rdzenia przedłużonego po śródmózgowie. Tworzy go sieć przebiegających w różnych kierunkach włókien nerwowych i położonych pomiędzy nimi nieregularnie ciał komórek. Włókna nerwowe tworzą tu liczne i skomplikowane połączenia sięgające rdzenia kręgowego, innych części pnia mózgu, a także międzymózgowia i kory. Oddziałuje on na układ ruchowy, kontrolując wykonywanie złożonych ruchów. Odgrywa także kluczową rolę w przewodzeniu informacji o bólu. Wykazano, że stymulacja elektryczna tworu siatkowego u szczurów powoduje analgezję (brak odczuwania bólu) tak głęboką, że możliwe jest przeprowadzenie rozległego zabiegu chirurgicznego bez stosowania anestetyków. Jest to również miejsce działania przeciwbólowego opiatów. Twór siatkowaty bierze też udział w kontroli czynności takich jak oddychanie i praca serca oraz utrzymanie stanu świadomości – zniszczenie neuronów tworu siatkowatego w śródmózgowiu powoduje długotrwałą śpiączkę. Odpowiedzialna za to część komórek nazywana jest układem siatkowatym pobudzającym i odgrywa znaczącą rolę w regulacji cyklu snu i czuwania. W części tworu siatkowatego zwanej jądrami szwu, ciągnącej się od rdzenia przedłużonego do śródmózgowia, skoncentrowane są neurony serotoninergiczne. Ich aktywność zmienia się w trakcie cyklu snu i czuwania. Odgrywają one znaczącą rolę w utrzymywaniu stanu pobudzenia oraz w kontroli percepcji bólu.

 

5. Podsumowanie

Bibliografia:
1. Bochenek A., Reicher M. Anatomia człowieka – Tom IV: Układ nerwowy ośrodkowy, wyd. I (II), Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1981
2. McLaughlin D., Stamford J., White D. Fizjologia człowieka. Krótkie wykłady, wyd. I – 2 dodruk, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2008
3. Nolte J. Mózg człowieka. Anatomia czynnościowa mózgowia, tom 1 i 2, I wydanie polskie, Elsevier Urban & Partner, Wrocław 2011
4. Szarski H. Anatomia porównawcza kręgowców, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1976
5. Walocha J. Ośrodkowy układ nerwowy. Podręcznik dla studentów i lekarzy, wyd I, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2013

Dodaj komentarz