Krzyżownica cienkolistna to roślina znana od wieków w tradycyjnej medycynie krajów Wschodu. Wyniki współczesnych badań potwierdzają jej właściwości wspomagające odporność na stres, przeciwdziałające bezsenności oraz wspierające kondycję i funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego.
krzyżownica cienkolistna funkcjonuje w literaturze naukowej, medycynie tradycyjnej oraz obrocie suplementacyjnym pod wieloma nazwami wywodzącymi się z różnych języków i tradycji kulturowych. Poniżej zestawiono kluczowe określenia stosowane w poszczególnych kontekstach.
Krzyżownica cienkolistna to roślina pochodząca z terenów Azji. Występuje w Mongolii, Chinach i Rosji. Uprawia się ją także w Indiach i Korei, a także, choć w mniejszych ilościach, w Kanadzie i w Brazylii. Jej korzeń, zwany Yuan Zhi, od tysięcy lat wykorzystywany jest w tradycyjnej medycynie chińskiej jako wsparcie zdolności poznawczych, szczególnie w przypadku demencji, a także jako środek zapobiegający przedwczesnemu starzeniu się. W Indiach uważano ją za lek na hipoglikemię, ale również stosowano do zwalczania nowotworów. Ceniono również działanie tej rośliny redukujące napięcie nerwowe i ułatwiające zasypianie.
Wyniki współczesnych badań naukowych potwierdzają, że korzeń krzyżownicy jest skutecznym środkiem nootropowym, uspokajającym i ułatwiającym zasypianie. Ze względu na szeroki wachlarz prozdrowotnych efektów, roślina ta zaliczana jest także do grupy adaptogenów.
W korzeniu krzyżownicy cienkolistnej znajdują się składniki biologicznie aktywne:
Wyniki badań naukowych wykazały, że podawanie myszom ekstraktu z korzenia krzyżownicy co drugi dzień przez okres jednego tygodnia skutkowało osłabieniem ruchliwości indukowanej przez kokainę, w czym pośredniczyła aktywacja neurotransmisji adenozynergicznej za pośrednictwem receptora A2A. Podczas innych eksperymentów potwierdzono uspokajające i nasenne działanie tej rośliny, choć do jego zaobserwowania wymagane było podanie wysokich dawek. Obserwowano jednak wydłużenie całkowitego czasu trwania snu, a także czasu trwania faz REM i NREM. Prawdopodobnie za efekt ten odpowiada poligalasaponina. Badanie za pomocą EEG wykazało, że u zwierząt, którym podano Polygala, nastąpiło zwiększenie intensywności fal mózgowych theta i delta, co wskazywało na to, iż zapadły one w sen głębszy i o lepszej jakości niż grupa kontrolna. Czas snu był również dłuższy u zwierząt przyjmujących ekstrakt z krzyżownicy niż u tych, którym podano alprazolam.
Działanie Polygala tenuifolia oceniano na podstawie zwierzęcego modelu przewlekłego umiarkowanego stresu. Udowodniono, że zawarta w tej roślinie 3,6’-disaponylosacharoza wpływa na zmniejszenie poziomu kortyzolu z siłą porównywalno do fluoksetyny. Można więc mówić o efekcie adaptogennym, osiąganym poprzez poprawę odporności na stres.
Związki biologicznie aktywne obecne w krzyżownicy oddziałują na glutaminergiczne receptory NMDA, utrudniając przekazywanie sygnałów za ich pośrednictwem. Działają one również jako inhibitory monoaminooksydazy (MAO), która rozkłada cząsteczki dopaminy i serotoniny. Dzięki temu podawanie tej rośliny przyczynia się do zwiększenia poziomu tych neuroprzekaźników monoaminowych. Wykazano, że w efekt przeciwdepresyjny zaangażowany jest również związek yuanzhi-1, którego najniższa skuteczna dawka była niższa niż duloksetyny, związku referencyjnego z grupy inhibitorów zwrotnego wychwytu serotoniny i noradrenaliny (SNRI). Dalsze badania ujawniły, że yuanzhi-1 wykazuje aktywność potrójnego inhibitora wychwytu zwrotnego monoamin.
Wyniki badań przeprowadzonych z wykorzystaniem modelu zwierzęcego pozwoliły udowodnić, że oligosacharydy występujące w Polygala tenuifolia są w stanie zapobiec amnezji i wspomagają zdolności poznawcze. Działanie ochronne na pamięć wykazują również tenuifolina i tenuigenina. Jednym z mechanizmów prowadzących do tego efektu jest zwiększenie plastyczności synaptycznej. Testy z wykorzystaniem zwierzęcego modelu starzenia się wykazały, że przyjmowanie ekstraktu z krzyżownicy przez okres czterech tygodni korzystnie wpłynął na zdolności poznawcze, czemu towarzyszył spadek aktywności MAO oraz acetylocholinoesterazy (ACHE). Zaobserwowano wzrost stężenia dopaminy w obrębie hipokampa do poziomów obserwowanych u młodych osobników.
Podczas testów klinicznych także potwierdzono skuteczność tej rośliny. Cztery tygodnie suplementacji z wykorzystaniem standaryzowanego ekstraktu B-11, w dawce 100 mg 3 razy dziennie, przyniosły korzystne wyniki w postaci poprawy zdolności do przywoływania informacji z pamięci, zarówno krótko- jak i długoterminowej oraz redukcji ilości błędów w wykonywanym teście. Wzrosła również zdolność do uczenia się nowych słów.
Udowodniono, że związki biologicznie aktywne zawarte w Polygala tenuifolia, szczególnie onjisaponiny, zwiększają wydzielanie czynnika wzrostu nerwów (NGF) z komórek astrogleju. 3,6’-disaponylosacharoza natomiast przyczynia się do podniesienia stężenia neurotroficznego czynnika pochodzenia mózgowego (BDNF). Podobny efekt wykazują także inne związki: poligalasaponina XXXII i tenuifolizyd A. NGF i BDNF należą do substancji, które warunkują prawidłowy wzrost i rozwój komórek nerwowych. Badania in vitro wykazały, że tenuigenina stymuluje proliferację i różnicowanie komórek macierzystych hipokampa. Testy z wykorzystaniem zwierzęcego modelu menopauzy ujawniły, że związek ten jest w stanie zapobiec niekorzystnym zmianom gęstości synaps i wielkości stref aktywnych, przez co przeciwdziała pogorszeniu zdolności poznawczych związanemu z brakiem równowagi hormonalnej.
Zaobserwowano, że ekstrakt z Polygala tenuifolia wykazuje działanie przeciwzapalne w komórkach mikrogleju narażonych na działanie lipopolisacharydu. Zmniejsza również stopień obumierania komórek nerwowych w wyniku ekscytotoksyczności glutaminianu. Ponieważ zaś hamuje aktywność AChE, może stanowić wsparcie profilaktyki lub terapii choroby Alzheimera oraz innych schorzeń związanych z nieprawidłowościami w gospodarce acetylocholinowej.
Udowodniono, że tenuifolizyd A wykazuje silne właściwości przeciwzapalne, zmniejszając aktywność makrofagów stymulowanych przez lipopolisacharyd. Hamuje produkcję tlenku azotu, TNF-a i PGE2, które działają jako mediatory prozapalne.
Wykazano, że onjisaponiny zawarte w krzyżownicy działają jako silne adiuwanty. Wzmacniają bowiem odpowiedź układu odpornościowego na szczepienie poprzez zwiększenie produkcji przeciwciał. U myszy szczepionych przeciwko grypie podanie ekstraktu z Polygala tenuifolia skutkowało 27-50-krotnym wzrostem stężenia przeciwciał w porównaniu do grupy, która otrzymała jedynie szczepionkę. Te same związki biologicznie aktywne stymulowały wytwarzanie immunoglobulin A i G, gdy podano je wraz ze szczepionką przeciwko błonicy, krztuścowi i tężcowi.
