Imbir lekarski od wieków jest stosowany w tradycyjnej medycynie krajów Dalekiego Wschodu. Liczne badania potwierdziły jego działanie przeciwwymiotne i łagodzące ból, zwłaszcza w chorobach zwyrodnieniowych stawów. Ma on także potencjał neuroprotekcyjny.
Imbir lekarski funkcjonuje w literaturze naukowej, medycynie tradycyjnej oraz obrocie suplementacyjnym pod wieloma nazwami wywodzącymi się z różnych języków i tradycji kulturowych. Poniżej zestawiono kluczowe określenia stosowane w poszczególnych kontekstach.
Imbir lekarski jest wieloletnią rośliną należącą do rodziny imbirowatych (Zingiberaceae). Pochodzi z południowo-wschodniej Azji, z terenów Chin, Indii, Jawy, Filipin. Obecnie nie występuje w stanie dzikim. Jego największym producentem są Indie, ale uprawia się go w wielu krajach i regionach o ciepłym i wilgotnym klimacie, między innymi w Chinach, Nepalu, Bangladeszu, Meksyku, Brazylii, Australii, Nigerii na Florydzie, Jamajce, Tajwanie. Wymaga żyznych i wilgotnych gleb o pH wynoszącym 6,0 – 6,5, bogatych w materię organiczną.
Imbir jest rośliną zielną o pędach płonych dorastających do wysokości 1,5 m i wytwarzających lancetowate liście o długości od 5 do 30 cm i szerokości od 8 do 20 cm. Kwiatostany osadzone są na bezlistnych, łuskowatych pędach o wysokości ok. 30 cm i składają się z żółto-fioletowych kwiatów. Podziemna część pędu tworzy jasnobrązowe kłącze, podzielone na bulwiaste odcinki o długości do 10 cm.
Tradycja stosowania imbiru w celach leczniczych trwa 2 500 lat. Już hinduska mitologia przedstawia go jako roślinę pomagającą ludziom, zwierzętom i innymi roślinom, sprzyjającej symbiozie pomiędzy całym światem organizmów żywych. Uprawiany w ogrodzie miał pobudzać wzrost i płodność organizmów, a dobrze pielęgnowany – wytwarzać pole energetyczne o korzystnym wpływie na zdrowie. Chińczycy zaś wierzyli, że sprzyja on zachowaniu szczęścia. Od wieków nie brakowało także praktycznych zastosowań imbiru. W tradycyjnej chińskiej medycynie jest on środkiem przeciwwymiotnym i przeciwreumatycznym, a także stosowanym w leczeniu chorób układu oddechowego, ukąszeń węży, przeciwko bólom zębów i łysieniu. W kulturze arabskiej stanowił zaś afrodyzjak. Ze względu na charakterystyczny, ostry, nieco cytrynowy i palący smak, stanowi również przyprawę, popularną zwłaszcza w Indiach i wykorzystywaną do produkcji napojów, zup, dżemów, pieczywa i wyrobów cukierniczych. Amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA, ang. Food and Drug Administration) wpisała go na listę bezpiecznych dodatków do żywności GRAS (ang. Generally Recognized as Safe).
Imbir jest stosowany jako środek przeciwwymiotny oraz wspomagający łagodzeniu bólu, zwłaszcza wywołanego przez choroby zwyrodnieniowe kości i stawów. Może on także obniżać poziom cholesterolu i glukozy we krwi. Posiada również właściwości przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe i przeciwpasożytnicze. Niektóre badania wskazują też na jego potencjał neuroprotekcyjny i poprawiający zdolności poznawcze.
Jadalną częścią imbiru jest kłącze. Jego skład uzależniony jest od miejsca pochodzenia rośliny oraz od tego czy jest ono świeże czy wysuszone. Zawiera ono od 0,6 do 3,5% olejku eterycznego, odpowiedzialnego za charakterystyczny aromat oraz właściwości prozdrowotne imbiru.
W skład olejku eterycznego wchodzą:
Ponadto w kłączu imbiru znajdują się także:
Badania wykonane na szczurach potwierdziły, że imbir wykazuje działanie neuroprotekcyjne i zapobiega upośledzeniu funkcji poznawczych w wyniku uszkodzeń mózgu. Grupie dorosłych szczurów podano etanolowy wyciąg z imbiru, zaś po kilku dniach wywołano u nich niedokrwienie mózgu. Po upływie kolejnych 7, 14 i 21 dni badano ich funkcje poznawcze. U zwierząt, którym podano ekstrakt, wyniki były znacznie korzystniejsze niż w grupie kontrolnej.
Podobny efekt można zaobserwować u ludzi. Grupa zdrowych ochotniczek w wieku ok. 54 lat przyjmowała codziennie, przez dwa miesiące, 400 g lub 800 g ekstraktu z imbiru, zawierającego 7,3% 6-gingerolu i 1,34% 6-szogaolu. Badania kontrolne wykonywane w różnych przedziałach czasowych wykazały poprawę pamięci roboczej numerycznej i przestrzennej, zwiększoną szybkość i dokładność wykonywania zadań, jak również skrócenie czasu reakcji.
Istnieją doniesienia potwierdzające właściwości hipoglikemizujące imbiru. Podczas kilku badań szczurom, u których wywołano za pomocą streptosotocyny lub alloksanu cukrzycę, przez okres kilku tygodni podawano wodny lub etanolowy ekstrakt z rośliny. Pomiary poziomu glukozy we krwi zwierząt wykonywane na czczo, a w każdym z eksperymentów dawały podobne wyniki. Zaobserwowano, że obydwa wyciągi wpłynęły korzystnie na obniżenie tego parametru do wartości podobnych, jak przed wywołaniem cukrzycy. Spadek poziomu glukozy we krwi zauważono także u zdrowych szczurów, którym podawano imbir. Co więcej, zaobserwowano znaczne obniżenie poziomu białka w moczu badanych zwierząt, jak też podtrzymanie ich pierwotnej masy ciała w okresie leczenia cukrzycy. Podobne wyniki otrzymano też w badaniu z użyciem królików – działanie hipoglikemiczne widoczne było już dwie godziny po podaniu ekstraktu – a także u szczurów z cukrzycą typu I, u których liczba komórek β trzustki była obniżona.
Badania in vitro prowadzone z wykorzystaniem linii komórkowej INS-1 (szczurze komórki β trzustki) wykazały, że imbir zwiększa wydzielanie insuliny. Mechanizm tego działania polega na unieczynnieniu receptorów 5-HT3 obecnych na tych komórkach. Zawarte w imbirze gingerol i szogaol wykazują pewne powinowactwo do tych receptorów i są jego antagonistami. W normalnych warunkach przyłączająca się do nich serotonina daje sygnał do zmniejszenia wydzielania insuliny. Ponadto uważa się też, że imbir zwiększa wrażliwość tkanek organizmu na działanie insuliny.
Wielokrotnie udowodniono także korzystne efekty przyjmowania wyciągu z imbiru na metabolizm lipidów w organizmie. Stwierdzono bowiem, iż składniki tej rośliny hamują wzrost stężenia cholesterolu zarówno w osoczu krwi, jak i w wątrobie. Innym mechanizmem może być zwiększenie aktywności 7-a-hydroksylazy cholesterolu – enzymu wątrobowego odpowiedzialnego za konwersję cholesterolu do kwasów żółciowych. U królików karmionych dietą wysokocholesterolową, którym doustnie podawano alkoholowy wyciąg z imbiru, zaobserwowano spadek nie tylko poziomu cholesterolu, ale też triglicerydów i lipoprotein we krwi.
W innym badaniu, prowadzonym na szczurach, u których hipercholesterolemię wywołano poprzez wysokotłuszczową dietę, także uzyskano obiecujące wyniki. Zwierzętom przez 4 tygodnie podawano wodny ekstrakt z Z. officinale w dawce 100, 200 i 400 mg dziennie. Po zakończeniu suplementacji spadek poziomu cholesterolu u tych zwierząt wynosił od 70% do 78% i był uzależniony od dawki. Efekt ten był intensywniejszy w grupach zwierząt przyjmujących imbir niż u tych, którym podawano atowastatynę – lek z grupy statyn o działaniu hipolipemicznym. Dodatkowo odnotowano też obniżenie stężenia we krwi triglicerydów (o 43 – 90%) i frakcji LDL cholesterolu (o 96 – 99%), a także wzrost stężenia frakcji HDL cholesterolu (o 43 – 65 %). W innym badaniu zaobserwowano także redukcję poziomu cholesterolu całkowitego i triglicerydów u szczurów zdrowych przyjmujących ekstrakt z imbiru.
Podobny efekt odnotowano u myszy cierpiących na cukrzycę, którym przez 12 dni podawano jeden ze składników olejku eterycznego imbiru – 6-gingerol. Redukcja poziomu cholesterolu całkowitego wynosiła u nich 31%, zaś LDL – 28%. Stężenie triglicerydów zmniejszyło się o 41%, a wolnych kwasów tłuszczowych o 24%. Co więcej, zaobserwowano też redukcję poziomu dialdehydu malonowego (MDA) w tkankach wątroby i nerek. W innym badaniu z wykorzystaniem myszy podobnym wynikom towarzyszyło też zahamowanie rozwoju miażdżycy naczyń.
Korzystne działanie Z. officinale na profil lipidowy krwi potwierdzono także w badaniu z udziałem ludzi. Ochotnicy cierpiący na cukrzycę typu II przez 12 tygodni przyjmowali 1600 mg sproszkowanego kłącza imbiru dziennie, w postaci dwóch kapsułek. Po zakończeniu suplementacji zaobserwowano znaczącą redukcję stężenia cholesterolu całkowitego i triglicerydów, a także mniejszy spadek poziomu frakcji LDL i wzrost poziomu frakcji HDL cholesterolu.
Od wieków znane jest przeciwbólowe działanie imbiru. Obecnie w wielu ośrodkach naukowych prowadzone są badania nad jego skutecznością, zwłaszcza w leczeniu choroby zwyrodnieniowej stawów oraz reumatoidalnego zapalenia stawów. Schorzenia te leczone są głównie objawowo, a ponieważ stosowane obecnie preparaty charakteryzują się znaczną liczbą działań niepożądanych, konieczne jest poszukiwanie nowych rozwiązań.
Właściwości przeciwzapalne wyciągu z imbiru zostały potwierdzone w latach 80. XX wieku. Wykazano wówczas, że hamuje on syntezę prostaglandyn oraz leukotrienów, w tym PGE2 i LTB4, będących najważniejszymi mediatorami stanu zapalnego. Powstają one w procesie zwanym kaskadą kwasu arachidonowego, którego etapem jest utlenianie kwasu arachidonowego przez cyklooksogenazę (COX) i lipooksogenazę (LOX). Początkowo inhibicyjne działanie na te enzymy przypisywano dwóm składnikom imbiru: 8-paradolowi i 8-szogaolowi. Jednak dalsze badania nie wykazały zależności między poszczególnymi substancjami występującymi w imbirze a efektami przeciwzapalnymi. Wysnuto więc wniosek, iż działanie Z. officinale uzależnione jest od kompleksowego składu wyciągu, a poszczególne substancje mogą wykazywać efekt synergistyczny. Głównym mechanizmem przeciwbólowego działania ekstraktu z kłącza imbiru jest najprawdopodobniej hamowanie COX-2, indukowanej formy cyklooksogenazy występującej w miejscu, w którym dochodzi do stanu zapalnego. Nie wypływa on natomiast na COX-1, cyklooksogenazę wytwarzaną konstytutywnie, odpowiedzialną za wytwarzanie prostaglandyn spełniających ważne funkcje fizjologiczne. Jest to niewątpliwą zaletą imbiru, gdyż większość stosowanych obecnie niesterydowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) oddziałuje nieselektywnie na oba izoenzymy COX, a nawet głównie na COX-1, co często jest przyczyną występowania skutków ubocznych w postaci uszkodzeń przewodu pokarmowego, zmniejszenia przepływu krwi przez nerki czy też wpływu na ośrodkowy układ nerwowy.
Drugim mechanizmem przeciwbólowego działania Z. officinale jest inhibicja wytwarzania prozapalnych cytokin: czynnika martwicy nowotworu α (TNF-α) i interleukiny IL-1β. Substancje te uruchamiają szereg reakcji prowadzących do niszczenia chrząstki i powstawania zmian w nasadach kości. Wiąże się to z uszkodzeniami stawów, odczuwaniem sztywności oraz bólu. Potwierdzono, iż wyciąg z imbiru hamuje ekspresję TNF-α w ludzkich chondrocytach i synowiocytach. Wiąże się to z ochronnym wpływem na chrząstkę stawową w przebiegu choroby zwyrodnieniowej.
Działanie przeciwbólowe imbiru może też być związane z podobieństwem strukturalnym 6-szogaolu i gingeroli do kapsaicyny i wynikającym stąd wypływem na zawierające substancję P włókna nerwowe aferentne. Gingerole mogą też oddziaływać antagonistycznie na receptor waniloidowy VR1, integrujący chemiczne oraz termiczne bodźce nocyceptywne. Bezpośredni wpływ na ten receptor w miejscu powstawania stanu zapalnego i bólu może więc wywołać obwodowe działanie przeciwbólowe.
Przeprowadzono wiele badań klinicznych mających na celu potwierdzenie skuteczności Z. officinale w łagodzeniu bólu. W największym z nich brało udział 261 uczestników cierpiących z powodu zapalenia kości i stawów oraz umiarkowanego i silnego bólu kolan. Po 6 tygodniach przyjmowania wyciągu z imbiru zaobserwowano znaczącą redukcję objawów choroby. Inne badania także donoszą o odczuwalnej uldze w bólu oraz zmniejszeniu obrzęku w reumatoidalnym zapaleniu stawów oraz innych zaburzeniach mięśniowo-szkieletowych, co było wynikiem stosowania preparatów imbiru w okresie od 3 do 30 miesięcy. Także badania na zwierzętach potwierdzają lecznicze właściwości tej rośliny – u szczurów z wywołanym zapaleniem stawów doustne podawanie olejku z imbiru przez 26 dni spowodowało znaczącą redukcję obrzęku stawów i łap.
Wiele badań potwierdziło przeciwwymiotne działanie imbiru. Jest on skuteczny przeciwko nudnościom wywołanym chorobą lokomocyjną, ciążą czy też chemioterapią przeciwnowotworową. W latach 80. XX wieku przeprowadzono eksperyment z udziałem 36 ochotników, u których za pomocą krzesła obrotowego wywoływano wymioty. Dwukrotne podanie sproszkowanego imbiru w ilości 940 mg spowodowało zmniejszenie nudności. Podobne badania przeprowadzano wielokrotnie i w różny sposób wywoływano wymioty. Wykorzystywano testy optokinetyczne powodujące oczopląs, uczestników poddawano rotacji na krześle lub w urządzeniu obrotowym. Badano osoby w różnym przedziale wiekowym. W większości przypadków zarówno świeży, jak i sproszkowany imbir powodował zmniejszenie występowania wymiotów i nudności.
Tradycyjna medycyna chińska zaleca stosowanie imbiru w leczeniu przeziębień. Wyniki wielu badań także wskazują, iż roślina ta ma właściwości hamowania wzrostu i rozwoju licznych drobnoustrojów chorobotwórczych. Zawarte w olejku eterycznym węglowodory seskwiterpenowe działają przeciwwirusowo, w tym hamują wzrost rinowirusów (Rhinovirus) powodujących przeziębienie. Wyciąg z Z. officinale jest także skuteczny przeciwko wielu bakteriom Gram-dodatnim, jak i Gram-ujemnym, w tym przeciwko pałeczce okrężnicy (Escherichia coli), gatunkom salmonelli wywołującym salmonellozę (Salmonella typhimurium) i dur brzuszny (Salmonella typhi), paciorkowcom powodującym infekcyjne zapalenie wsierdzia (Streptococcus viridans), powodującemu zatrucia pokarmowe odmieńcowi pospolitemu (Proteus vulgaris), będącemu częstą przyczyną tzw. zakażeń szpitalnych gronkowcowi złocistemu (Staphylococcus aureus) czy też przecinkowcowi cholery (Vibrio cholerae). Wodne ekstrakty z imbiru hamują także wzrost i rozwój pierwotniaka rzęsistka pochwowego (Trichomonas vaginalis) wywołującego, szczególnie u kobiet, przenoszoną drogą płciową infekcję dróg moczowo-płciowych. Gingerol wywiera także działanie przeciwpasożytnicze w stosunku do przywry Schizostoma mansoni i pasożytniczego nicienia Anisakis. Ten ostatni często bytuje w układzie pokarmowym zwierząt morskich, stąd chińska i japońska tradycja podawania imbiru do potraw ze świeżych ryb wydaje się być uzasadniona.
