Guarana to roślina z dorzecza Amazonki. Jej nasiona zawierają związki działające stymulująco i adaptogennie. Ekstrakt z guarany pomaga zwiększyć wydolność fizyczną, poprawia zdolności poznawcze, w tym koncentrację, a także jest źródłem antyoksydantów.
osmęta brazylijska funkcjonuje w literaturze naukowej, medycynie tradycyjnej oraz obrocie suplementacyjnym pod wieloma nazwami wywodzącymi się z różnych języków i tradycji kulturowych. Poniżej zestawiono kluczowe określenia stosowane w poszczególnych kontekstach.
Guarana należy do rodziny mydleńcowatych. Uprawiana jest na terenie Ameryki Południowej, głównie w Brazylii w dorzeczu Amazonki. Rośnie na terenach podmokłych, a do pełnego rozwoju potrzebuje wysokiej temperatury oraz średnich rocznych opadów od 1500 do 2000 mm. Osiąga postać pnącza płożącego lub wspinającego się do 12 metrów wysokości. Jej liście są parzystopierzaste, z dwoma parami podłużnie ząbkowanych listków o długości do 40 cm. Kwiaty zebrane w kwiatostany są drobne, pachnące i białe. Owoc guarany ma wielkość orzecha laskowego o jaskrawej barwie pomarańczowo czerwonej. Dojrzały pęka i uwalnia duże, czarne nasiono, które stanowi najcenniejszą część rośliny. Nasiona następnie są myte, prażone, mielone, mieszane z wodą, a na końcu suszone. W ten sposób z nasion pozyskuje się ekstrakt z guarany, który jest używany m.in. do produkcji napojów energetycznych, mieszanek herbat czy ziół. Guarana może również występować w formie kapsułkowanej jako suplement diety lub składnik kosmetyków.
Guarana zawiera 4 razy więcej kofeiny niż ziarna kawowca, a jej działanie pobudzające utrzymuje się w organizmie dłużej. Działa stymulująco, znosi zmęczenie fizyczne i psychiczne oraz zwiększa umiejętność koncentracji i zapamiętywania. Właściwości te znane są od dawna ludom tubylczym Amazonii, które nazywali guaranę “darem od Boga” i “eliksirem młodości”. Członkowie lokalnych plemion z suszonych ziaren guarany i wody przyrządzali gęstą papkę, którą spożywali w celu podniesienia sprawności fizycznej i psychicznej. Używali jej jako naturalnego stymulantu oraz lekarstwa na gorączkę, ból głowy oraz dolegliwości żołądkowe. W pozostałych częściach świata guarana została rozpropagowana w XVIII wieku, po jej odkryciu przez niemieckiego lekarza Christiana Franza Paullini. Od jego nazwiska pochodzi łacińska nazwa rośliny.
Nasiona guarany zawierają związki o właściwościach stymulujących i antyoksydacyjnych. Mają właściwości adaptogenne, przez co zwiększają wytrzymałość organizmu na stres oraz pomagają adaptować się do trudnych warunków.
Nasiona guarany są źródłem metyloksantyny, garbników, saponiny, skrobii, polisacharydów, tłuszczów i choliny. Oprócz tego znaleźć w nich można kwasy fenolowe, takie jak kwas kawowy i kwas galusowy. Metyloksantyny, do których należą kofeina, teofilina i teobromina, występują głównie w owocach i nasionach rośliny. Zawartość kofeiny wynosi co najmniej 3,5% i jest dużo wyższa w porównaniu z teofiliną i teobrominą, wynoszącą poniżej 0,3%. Z kolei garbniki (takie jak taniny, katechina, epikatechina) stanowią 12% suchej masy nasion guarany.
Ze względu na dużą zawartość kofeiny guarana słynie przede wszystkim z działania stymulującego na ośrodkowy układ nerwowy. Ekstrakt z tej rośliny zawiera około 4-6% kofeiny, czyli cztery razy więcej niż ziarna kawowca. Kofeina jest inhibitorem adenozyny – przyłącza się do receptorów adenozynowych, nie powodując ich aktywacji. Wykazuje działanie zbliżone do kawy: znosi zmęczenie fizyczne i psychiczne, zwiększa umiejętność koncentracji i zapamiętywania. Jednak kofeina zawarta w guaranie wchłania się z przewodu pokarmowego wolniej w porównaniu z tą występującą w kawie. Dzięki temu jej działanie pobudzające utrzymuje się dłużej, nawet od 6 do 7 godzin.
Dodatkowo guarana uważana jest za roślinę adaptogenną, która wspiera organizm w reakcji na stres. Według wyników badań naukowych, długotrwałe spożywanie małych do średnich ilości guarany prowadzi do wzrostu stężenia dopaminy i serotoniny, co przynosi efekt uspokajający.
Guarana charakteryzuje się wysoką zawartością antyoksydantów, na przykład flawonoidów należących do polifenoli. Związki te hamują procesy utleniania w organizmie i neutralizują wolne rodniki, chroniąc organizm przed stresem i niekorzystnym wpływem czynników środowiskowych. Podejrzewa się, że polifenole zawarte w guaranie mogą wykazywać właściwości przeciwnowotworowe, co zostało potwierdzone w badaniach na modelu zwierzęcym. Podawanie guarany myszom sztucznie poddanym karcynogenezie doprowadziło do zmniejszenia proliferacji i wzrostu apoptozy komórek nowotworowych, co zmniejszyło obszar objęty nowotworem.
Wyniki amerykańskiego badania naukowego wykazały, że guarana może wspomagać utratę masy ciała. Przeprowadzono eksperyment, w którym zbadano wpływ suplementu diety z dodatkiem guarany na utratę masy ciała i zawartość tłuszczu. Pacjentom podawano 6 dawek suplementu dziennie przez 8 tygodni. W grupie otrzymującej preparat wykazano istotny spadek masy ciała oraz zmniejszenie poziomu tłuszczu w porównaniu z grupą kontrolną. Zaobserwowano ponadto zmniejszenie obwodu bioder i obniżenie poziomu trójglicerydów w surowicy krwi. Działanie to może wynikać z wysokiej zawartości w guaranie kofeiny, która podnosi tempo metabolizmu nawet o 3 do 11% przez 12 godzin od jej spożycia. Dodatkowo wykazano, że guarana hamuje proces adipogenezy, czyli powstawania komórek tłuszczowych. Wyciąg z guarany jest termogenikiem, czyli substancją zwiększającą tempo przemiany materii. Prowadzi do wzrostu produkcji ciepła i stymulacji metabolizmu tłuszczowego.
Guarana zwiększa wydolność fizyczną organizmu poprzez rozszerzenie naczyń krwionośnych. Powoduje to wzrost przepływu krwi, dzięki czemu do mięśni dociera więcej tlenu i składników odżywczych. Guarana prowadzi również do zwiększenia stężenia katecholamin (adrenaliny i noradrenaliny) we krwi. Hormony te odpowiadają za wzmożenie pracy serca i przepływu krwi. Pobudzają również proces glikogenolizy (rozkładu glikogenu do glukozy) w mięśniach, co pozwala na szybkie zaopatrzenie organizmu w materiał energetyczny podczas wysiłku fizycznego.
Badania naukowe wykazały, że guarana może działać ochronnie na serce. Udowodniono, że związek ten ma właściwości antyagregacyjne poprzez zmniejszenie tworzenia tromboksanu z kwasu arachidonowego. Tym samym guarana wspomaga przepływ krwi i zapobiega powstawaniu zatorów. Może również zmniejszać utlenianie “złego” cholesterolu LDL, prowadząc do obniżenia jego poziomu.
Udowodniono, że kofeina i związki polifenolowe (katechiny i taniny) zawarte w guaranie mają właściwości antybakteryjne. Mogą hamować rozwój chorobotwórczych bakterii. Dotyczy to bakterii Gram dodatnich, takich jak Staphylococcus epidermidis i Staphylococcus aureus, oraz Gram-ujemnych: Escherichia coli, Salmonella typhi, Enterobacter cloacae, Proteus mirabilis, Proteus vulgaris i Pseudomonas aeruginosa.
Guaranę od lat wykorzystywano w leczeniu dolegliwości takich jak przewlekłe biegunki i zaparcia. Obecne w guaranie taniny działają ściągająco i uszczelniająco na błony śluzowe, hamując ich przepuszczalność. Tym samym zapobiegają wydzielaniu nadmiaru wody do jelit, co może przeciwdziałać biegunce. Z kolei kofeina stymuluje perystaltykę jelit, działając jak naturalny środek przeczyszczający.
