Eleuterokok kolczasty, zwany też żeń-szeniem syberyjskim, to roślina o właściwościach adaptogennych. Od wielu wieków wykorzystywano ją w tradycyjnej chińskiej medycynie w celu zwiększenia sił witalnych. Współczesne badania potwierdzają jej korzystne działanie m. in. na układ sercowo-naczyniowy, wątrobę czy układ nerwowy.
eleuterokok kolczasty funkcjonuje w literaturze naukowej, medycynie tradycyjnej oraz obrocie suplementacyjnym pod wieloma nazwami wywodzącymi się z różnych języków i tradycji kulturowych. Poniżej zestawiono kluczowe określenia stosowane w poszczególnych kontekstach.
Eleuterokok kolczasty to gatunek rośliny należący do rodziny araliowatych (Araliaceae). Obszar jego występowania obejmuje północno-wschodnią część Azji: Syberię, Mandżurię, Chiny, Japonię i Koreę. Jest to silnie rozgałęziony krzew dorastający nawet do 4 m, choć jego typowa wysokość to 2,5 m. Jego pędy pokryte są licznymi, cienkimi kolcami, ustawionymi skośnie ku dołowi.
Kłącze eleuterokoka od tysięcy lat wykorzystywane było w chińskiej medycynie ludowej w celu zwiększenia sił witalnych. Świat zachodni poznał jego właściwości dopiero w drugiej połowie XX wieku, gdy ze względu na małą dostępność i wysoką cenę żeń-szenia właściwego (Panax ginseng) zaczęto szukać surowca o podobnych właściwościach. Badania rosyjskich naukowców w latach 50. wykazały wielokierunkową aktywność biologiczną Eleuthero. W 1962 r. został on umieszczony w sowieckiej farmakopei jako zioło lecznicze. Niespełna 10 lat później jego etanolowy ekstrakt był eksportowany do Stanów Zjednoczonych jako środek wzmacniający.
Obecnie roślina ta jest uprawiana na terenach Chin i Rosji na skalę przemysłową i dostępna na całym świecie w postaci suszonych kłączy, wyciągów lub tabletek. Prowadzone są także badania nad biotechnologicznymi metodami hodowli in vitro nakierowanymi na otrzymywanie jak największych stężeń głównych substancji czynnych zwanych eleuterozydami. Transgeniczne kultury komórkowe Eleuthero wykorzystywane są także do produkcji ludzkiej laktoferyny, białka o silnych właściwościach przeciwdrobnoustrojowych.
Eleuterokok jest przede wszystkim rośliną adaptogenną, gdyż zawiera substancje pomagające organizmowi przystosować się do niekorzystnych warunków. Wykazuje też właściwości neuroprotekcyjne, hepatoprotekcyjne i immunostymulujące, a także działanie przeciwwirusowe, przeciwbakteryjne i przeciwzapalne.
Najważniejszymi składnikami kłącza E. senticosus są związki z grupy glikozydów, nazywane eleuterozydami. Należą do nich między innymi:
80% wszystkich związków z tej grupy stanowią eleuterozydy B i E, natomiast za główne substancje aktywne uważa się eleuterozydy A, B, B1, C, D, E i F.
Ponadto Eleuthero zawiera także:
Badanie z udziałem personelu wojskowego – osób, które z założenia narażone są na większy niż przeciętnie poziom stresu – wykazało, iż przyjmowanie ekstraktu z Eleuthero prowadzi do obniżenia ciśnienia skurczowego krwi oraz tętna. W innym badaniu potwierdzono, iż eleuterozydy B i E, podobne strukturalnie do noradrenaliny, hamują aktywność katecholo-O-metylotransferazy (COMT) – łączą się z nią, co skutkuje zwiększeniem wiązania się NORA z receptorami. Może to mieć wpływ na zmniejszenie wydzielania kortyzolu.
Badania wykazały zależność między działaniem przeciwutleniających wyciągów z E. senticosus, a stężeniem zawartych w nich polifenoli. Jednak główne działanie antyoksydacyjne przypisuje się eleuterozydowi B, kwasowi kawowemu i aldehydowi koniferylowemu. Zaobserwowano też, że suszenie surowca przed sporządzeniem wyciągu nie powoduje utraty właściwości antyoksydacyjnych. Badano aktywność przeciwutleniającą ekstraktu wodnego, etanolowego, butanolowego i heksanowego. Wszystkie działały równie silnie jak tokoferol (witamina E), z wyjątkiem heksanowego, który wykazywał aktywność nawet osiem razy silniejszą.
Badania na myszach wykazały, iż w dawce 2000 mg/kg masy ciała Eleuthero wykazuje efekt przeciwdepresyjny, podnosząc w obrębie całego mózgu poziom neuroprzekaźników: serotoniny, dopaminy i noradrenaliny. Mechanizm tego działania nie jest obecnie znany. Być może odbywa się to na drodze modulacji aktywności COMT. Zaobserwowano również, iż roślina ta łagodzi zaburzenia snu. Odpowiedzialny jest za to eleuterozyd E. Możliwe także, iż E. senticosus stymuluje wzrost aksonów, co wpływa korzystnie na zdolności poznawcze. Działanie to jest jednak słabo poznane i wymaga dalszych badań.
Na zwierzęcym modelu uszkodzeń mózgu zaburzających funkcje poznawcze wykazano efekty rehabilitacyjne i ochronne przed czynnikami zapalnymi oraz oksydacyjnymi. Eleuthero zwiększa żywotność mikrogleju, a także podwyższa poziom oksygenazy hemowej 1 (HO-1) w jego komórkach. HO-1 jest enzymem redukującym ekspresję mediatorów prozapalnych, tak więc E. senticosus chroni komórki układu nerwowego przed efektami stanu zapalnego. Badania na szczurach potwierdziły, że eleuterozydy B i E wykazują aktywność neuroprotekcyjne, chroniąc neurony przed uszkodzeniami wywołanymi przez gromadzący się β-amyloid. Działanie to może mieć potencjał w terapii choroby Alzheimera. Dodatkowo eleuterozyd E zwiększa przeżywanie komórek hipokampa w sytuacjach niedokrwienia oraz przeciwdziała utracie pamięci przestrzennej.
Eleuterokok stymuluje proliferację, różnicowanie się i aktywność limfocytów T cytotoksycznych i pomocniczych, a także produkcję cytokin przez makrofagi oraz liczbę i aktywność komórek NK i limfocytów B. Zwiększa także wydzielanie interleukiny 1 i 6, co potwierdzono w badaniach na szczurach. Odpowiedzialne są za to głównie polisacharydy: kwas galakturonowy, arabinoza, a także glukoza, galaktoza i ksyloza. Działanie to jest silniejsze w przypadku podania ekstraktu z całej rośliny niż pojedynczych izolowanych eleuterozydów. Najlepszy efekt uzyskano w przypadku roztworu uzyskanego przez ekstrakcję gorącą wodą.
Aktywacja makrofagów przez Eleuthero powoduje zmniejszenie stanów zapalnych. Taki sam efekt przynosi hamowanie przez β-sitosterol i kwas kawowy czynnika transkrypcyjnego NF-kB, aktywującego geny warunkujące odpowiedź komórkową na czynniki zapalne, będącego ważnym składnikiem swoistego mechanizmu immunologicznej kontroli procesu zapalnego. Jest on uaktywniany pod wpływem produktów bakteryjnych, np. endotoksyn, lipopolisacharydu, a także cytokin i powoduje, wraz z innymi czynnikami, wytwarzanie wysokich stężeń prostaglandyn, tlenku azotu i wolnych rodników. Substancje te są źródłem silnego stresu oksydacyjnego wymierzonego w atakujące organizm patogeny.
Zaobserwowano także działanie ciwujanozydu D1 polegające na zapobieganiu degranulacji komórek tucznych i uwalnianiu z nich histaminy. Efekt ten, którego intensywność zależna jest od stężenia substancji aktywnej, zatrzymuje reakcję alergiczną u myszy.
Zaobserwowano wysoką skuteczność eleuterokoka w hamowaniu proliferacji RNA różnych wirusów, w tym wywołujących przeziębienie rinowirusów (HRV), RSV (Respiratory Syncytial Virus) oraz wirusa influenza A.
Wykazano, iż Eleuthero działa cytotoksycznie na komórki raka prostaty, jelita grubego, płuc, nadnerczy, a także białaczki. Stosowanie wyciągów z tej rośliny spowodowało 50%-owe zahamowanie wzrostu tych nowotworów, przy czym najsilniejsze działanie miał ekstrakt heksanowy. Za najważniejsze substancje w tym przypadku uznaje się eleuterozydy B i B4, polisacharydy i β-sitosterol.
Badania prowadzone na szczurach z miażdżycą naczyń sercowych wykazały potencjał E. senticosus w obniżeniu ryzyka wystąpienia migotania komór. Ponadto podczas eksperymentu z udziałem kobiet po okresie menopauzy suplementacja 1500 mg wyciągu z Eleuthero dziennie prowadzona przez okres 6 miesięcy spowodowała redukcję poziomu niskocząsteczkowej frakcji cholesterolu (LDL) o 13%, podczas gdy poziom frakcji wysokocząsteczkowej (HDL) pozostał bez zmian. W innym badaniu zaobserwowano, iż roślina ta może pomagać w obniżeniu ciśnienia tętniczego krwi.
Ponadto eleuterozyd B wykazuje też pewien potencjał w redukcji poziomu glukozy we krwi. W badaniu prowadzonym na szczurach, u których wywołano cukrzycę, uzyskano obniżenie tego parametru. Podobny wynik otrzymano w badaniu na zdrowych myszach. Prawdopodobnie jest on związany ze stymulacją acetylocholiny, jednak dokładne poznanie mechanizmu tego działania wymaga dalszych badań.
Zaobserwowano, iż ekstrakt z Eleuthero działa ochronnie na wątrobę po zatruciach alkoholowych. Zwiększa on aktywność enzymów biorących udział w metabolizowaniu etanolu, a więc dekarboksylazy alkoholowej i dehydrogenazy aldehydowej. Ponadto zmniejsza on poziom kwasów tłuszczowych poprzez hamowanie aktywności enzymów lipogenicznych. Działanie to zapobiega stłuszczeniu wątroby, ale także serca i nerek. E. senticosus stymuluje także enzymy przeciwutleniające w wątrobie, jak również zwiększa poziom glutationu.
Eleuterokok ma właściwości korzystnie wpływające na stan i wygląd skóry. Zwiększa jej gładkość, elastyczność i nawilżenie oraz poprawia jej odporność na infekcje. Blokuje również szkodliwy wpływ androgenów na skórę – łagodzi trądzik androgenowy oraz powodowany stresem (także neurogenicznym) i zapobiega wypadaniu włosów.
W badaniach na myszach stwierdzono, iż wyciągi z eleuterokoka wykazują działanie antyoksydacyjne w komórkach mięśni szkieletowych. Przeciwdziałają także zmęczeniu, co udowodniono, poddając gryzonie testowi pływania. Efekt ten jest najprawdopodobniej związany z eleuterozydem E. W badaniu z udziałem ochotników przyjmujących 800 mg Eleuthero dziennie przez 8 tygodni, zaobserwowano zwiększenie wytrzymałości o 25%, a także poprawę rytmu serca i poziomu wolnych kwasów tłuszczowych. E. senticosus hamuje również wzrost stężenia kortyzolu wywołany wysiłkiem fizycznym.
Badania z udziałem osób w starszym wieku przyjmujących 300 mg wyciągu z Eleuthero dziennie przez okres 8 tygodni dały wyniki w postaci poprawy niektórych aspektów funkcji poznawczych, a także ogólnej poprawy jakości życia deklarowanej przez uczestników. W innym eksperymencie, w którym kobiety po okresie menopauzy przyjmowały 3 razy dziennie 500 mg E. senticosus, zaobserwowano drobne zmiany w peroksydacji lipidów oraz potencjału antyoksydacyjnego krwi, mniejszy stopień karbonylacji białek, a także zmniejszony poziom uszkodzeń DNA. Wyniki badań na nicieniach (Caenorhabditis elegans) wykazały, iż roślina ta rzeczywiście ma właściwości mogące powodować wydłużenie życia o 10-20%.
