W przypadku niektórych schorzeń coraz częściej stosuje się alternatywne metody terapii. Jedną z nich jest popularny w ostatnim czasie biofeedback, czyli biologiczne sprzężenie zwrotne. Jest to nieinwazyjna metoda terapii polegająca na monitorowaniu przez specjalne urządzenie fizjologicznych zmian organizmu, takich jak częstość akcji serca, poziom napięcia mięśniowego, ciśnienie krwi czy temperatura. Informacje o tych parametrach są przetwarzane i przekazywane pacjentowi, co umożliwia kontrolę nad tymi funkcjami. Metoda ta jest stosowana w medycynie, psychologii, pedagogice, sporcie i biznesie. Biofeedback jest wykorzystywany w terapii dzieci i dorosłych z zaburzeniami koncentracji, stanami lękowymi, depresją, padaczką czy zaburzeniami autystycznymi.
Jakie są rodzaje biofeedbacku?
Istnieje kilka rodzajów biofeedbacku, które różnią się wykorzystywanymi sygnałami i zastosowaniem. Wyróżnia się:
- biofeedback EEG
- biofeedback EMG
- biofeedback RSA
- biofeedback GSR
- biofeedback oddechowy
- biofeedback temperaturowy
Najczęściej stosowanym rodzajem biofeedbacku jest biofeedback EEG, zwany również neurofeedbackiem. Polega on na analizie fal mózgowych rejestrowanych przy użyciu EEG. Poszczególne rodzaje fal mózgowych odpowiadają określonym stanom, w jakich znajduje się ośrodkowy układ nerwowy. Rejestrowana aktywność mózgu przetwarzana jest w graficzny zapis gry wideo, którą osoba trenująca widzi na swoim monitorze. Za pomocą biofeedbacku EEG osoba trenująca uczy się, jak pozytywnie zmieniać wzorce wytwarzanych fal mózgowych poprzez wzmocnienie pożądanych częstotliwości i wyhamowanie częstotliwości niepożądanych. Podstawą zmian czynności bioelektrycznej są trwające przez całe życie możliwości plastyczne mózgu, polegające na zwiększeniu ilości połączeń synaptycznych i wygaszaniu tych, które są w nadmiarze.
Kolejną metodą jest biofeedback EMG, który wykorzystuje elektromiografię (EMG, czyli neurologiczną metodę badania mięśni i nerwów). Dostarcza on pacjentowi informacji na temat zwiększonego napięcia pewnych grup mięśniowych, co koreluje ze zwiększonym poziomem stresu. Z kolei biofeedback RSA opiera się na zapisie EKG. Rolą komputera jest wyodrębnienie z zapisu EKG akcji serca pacjenta i przedstawienie go w łatwo przyswajalnej, graficznej formie. Biofeedback GSR mierzy elektryczne przewodzenie skóry, które jest zmienne w zależności od pobudzenia układu nerwowego, a elektrody mocuje się na opuszkach palców. Biofeedback oddechowy polega na wizualnym zaprezentowaniu czynności oddechowej, bazując na długości i rytmu oddechów. Z kolei biofeedback temperaturowy wykorzystuje pomiar temperatury dystalnych części kończyn, która zależy zarówno od czynników zewnętrznych, jak i wewnętrznych (na przykład od przeżywanego stresu). Czujnik temperatury zakłada się na opuszkę palca, a celem treningu jest osiągnięcie wartości temperatury wyższej niż wyjściowa u danego pacjenta.
Po co stosuje się biofeedback?
Biofeedback został opracowany przez naukowców z ośrodków szkolenia astronautów w USA. Początkowo wykorzystywany był do treningu astronautów i pilotów, którzy w warunkach stresu musieli wykonywać precyzyjne, złożone czynności. Z czasem znalazł szerokie zastosowanie w medycynie i obecnie jest wykorzystywany w terapii wielu schorzeń.
Biofeedback EEG poprawia funkcje mózgu w zakresie koncentracji i podzielności uwagi, pamięci i wykonywania złożonych funkcji myślowych. Wspomaga relaksowanie się i umiejętność panowania nad emocjami. Z tego względu wykorzystuje się go w terapii zaburzeń koncentracji uwagi i nadpobudliwości ruchowej w przebiegu ADHD, depresji, padaczki, zaburzeń lękowych, chronicznego zmęczenia i zaburzeń snu. Biofeedback EMG pomaga w leczeniu stresu i lęku poprzez zwiększenie świadomości napięcia poszczególnych grup mięśni. Biofeedback RSA wykorzystuje się w profilaktyce i leczeniu chorób sercowo-naczyniowych, nadciśnienia tętniczego, chorób układu oddechowego czy migreny. Metoda biofeedbacku GSR najdokładniej wykrywa zależności między stanem somatycznym a psychicznym. Wykres GSR ma największy zasięg i jest najbardziej czułym pomiarem, dlatego znalazł zastosowanie w tzw. wykrywaczach kłamstw. Ponadto służy do monitorowania przebiegu psychoterapii, leczenia nadciśnienia i niektórych chorób układu oddechowego (na przykład dychawicy oskrzelowej) czy nadmiernego pocenia się. Biofeedback oddechowy stosuje się głównie u pacjentów z padaczką, chorobami układu krążenia i oddechowymi. Z kolei biofeedback temperaturowy służy jako trening relaksu i metoda terapeutyczna niedokrwienia kończyn oraz reumatyzmu. W ostatnim czasie bada się zastosowanie biofeedbacku w terapii migreny oraz napięciowych bólów głowy. Metoda ta może również okazać się skuteczna w przypadku nietrzymania moczu u mężczyzn z usuniętą prostatą, którzy przy pomocy treningów ćwiczą mięśnie dna miednicy.
Jak wygląda trening biofeedbacku?
Przebieg treningu różni się w zależności od stosowanej metody i potrzeb pacjenta. Może być przeprowadzany indywidualnie lub w grupach. Pierwszym krokiem jest konsultacja z terapeutą, który pomoże określić cele terapii i dobrać odpowiednią metodę. Ocena początkowa może obejmować wywiad lekarski, badanie fizyczne oraz laboratoryjne.
Podczas sesji biofeedbacku pacjent przyjmuje wygodną pozycję, a specjalista umieszcza przyrządy służące do odczytywania zmian w organizmie. W przypadku neurofeedbacku są to elektrody w EEG podłączane w różnych miejscach na skórze czaszki i uszach. Elektrody przekazują sygnały z mózgu do monitora terapeuty, gdzie widoczne są w postaci poszczególnych fal mózgowych. Trenujący widzi te sygnały na swoim monitorze i wykonuje na nim określone zadanie, na przykład w postaci gry komputerowej. Przykładowa gra opiera się na sterowaniu wyłącznie siłą woli, bez użycia klawiatury czy myszki. Trenujący próbuje poprzez maksymalne skupienie utrzymać określoną szybkość jadącego samochodu, jechać prawą stroną ulicy czy przesunąć piłkę na monitorze. Przez cały czas trwania zadania otrzymuje informację zwrotną na temat swoich fizjologicznych reakcji, takich jak aktywność mózgu, napięcie mięśni czy rytm serca. Celem jest uzyskanie pożądanych wartości, na przykład określonego pasma częstotliwości fal mózgowych. Dzięki temu pacjent uczy się różnych technik regulacji i kontroli nad swoim ciałem. Panuje nad swoim oddechem, napięciem mięśniowym czy stopniem koncentracji.
W celu osiągnięcia długotrwałych efektów treningi muszą być powtarzane regularnie. Czas trwania terapii zależy od wielu czynników, między innymi od rodzaju schorzenia i wieku pacjenta. Postępy są systematycznie monitorowane, a ilość treningów jest dostosowana do zmieniających się potrzeb terapeutycznych. Niekiedy terapia obejmuje 10-20 sesji, a w przypadku bardziej złożonych problemów, takich jak ADHD, nawet 40-60 sesji. Treningi odbywają się zwykle raz w tygodniu przez 45 minut.
Jakie są przeciwwskazania?
Biofeedback jest uznawany za bezpieczną metodę terapeutyczną. Jest nieinwazyjny i bezbolesny. Osoba trenująca powinna wykazywać się motywacją do działania i gotowością do współpracy. Do przeciwwskazań należą ciężkie zaburzenia psychiczne, takie jak schizofrenia czy choroba afektywna dwubiegunowa, oraz nadwrażliwość na fotostymulację. Biofeedbacku powinny unikać osoby z chorobami skóry, u których przyłączanie elektrod może prowadzić do bólu i podrażnień. Innymi przeciwwskazaniami są brak zaangażowania i zgody na udział w treningu oraz brak możliwości wytłumaczenia danej osobie, jak ma zachowywać się i co robić w trakcie terapii.
Jakie są efekty terapii?
Efekty biofeedbacku mogą się różnić w zależności od indywidualnych cech pacjenta, typu terapii oraz regularności treningów. Pozytywny skutek terapii uzyskuje się, gdy pacjent nabywa kompetencje do radzenia sobie w życiu codziennym z dotykającym go problemem. Prawidłowo przeprowadzony trening pozwala nauczyć się kontroli nad procesami zachodzącymi niezależnie od naszej woli, co pomaga w opanowaniu nadmiernego stresu, poprawie koncentracji oraz regulacji oddechu i pracy serca. Biofeedback okazał się szczególnie skuteczny w psychiatrii i neurologii. Coraz częściej wykorzystuje się go jako leczenie uzupełniające ADHD, depresji, lęku uogólnionego, fobii czy zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych.
Czy biofeedback ma przyszłość?
Ze względu na swoje szerokie zastosowanie i potencjalne korzystne efekty biofeedback staje się coraz bardziej popularny w świecie medycyny. Być może w przyszłości będzie stałym elementem terapii wielu chorób. Należy jednak pamiętać, że metoda ta w wielu przypadkach nie może zastąpić standardowych metod leczenia, takich jak farmakoterapii czy psychoterapii.
