Podstawowe informacje
Nazwa polska:
kozłek lekarski

Nazwa łacińska:
Valeriana officinalis

Inne nazwy:
waleriana lekarska, baldrian, biedrzan, biełdrzan, kocia trawa, odolan, stoniebo

Podstawowe korzyści

→ działanie antystresowe

→ poprawa pamięci

→ działanie wyciszające oraz nasenne

→ redukcja poziomu bólu

→ poprawa kondycji skóry

Spis treści

1. Co to jest?
   1.1. Historia i pochodzenie
   1.2. Klasyfikacja
   1.3. Skład
2. Jak działa?
   2.1. Układ nerwowy
        2.1.1. Działanie nasenne
        2.1.2. Działanie antystresowe
        2.1.3. Wpływ na koncentrację
   2.2. Układ pokarmowy
   2.3. Łagodzenie objawów związanych z PMS oraz bólu miesiączkowego
   2.4. Zastosowanie w kosmetyce
3. Jak stosować?
   3.1. Dawkowanie
   3.2. Łączenie
   3.3. Interakcje niepożądane
   3.4. Skutki uboczne
   3.5. Przeciwwskazania

 

1. Co to jest waleriana?

1.1. Historia i pochodzenie

Kozłek lekarski, potocznie zwany walerianą, jest rośliną leczniczą wykorzystywaną w medycynie już w czasach starożytnych. Nazwa ”waleriana” pochodzi z łacińskiego słowa i oznacza “być zdrowym”. O właściwościach tej rośliny można przeczytać w księgach sporządzonych przez Dioskurydesa (I w.n.e.) i Hipokratesa (V w.p.n.e). Na terenach Grecji i Rzymu w czasach przed narodzeniem Chrystusa waleriana znana była jako “phu”. Według legendy, kozłek lekarski był składnikiem słynnej odtrutki Mitrydatesa VI Eupatora (król Pontu). Był on okrutnym władcą, który w obawie o swoje życie stworzył odtrutkę na wszystkie trucizny. Jej skuteczność król przetestował na swoich poddanych. Na podstawie eksperymentów okazało się, że jest to niebywale efektywny lek. Zapewne dlatego wykorzystywano go przez wiele wieków.

W Polsce pierwsze zastosowanie kozłka lekarskiego datowane jest na wiek XV. Roślinie tej nadano staropolską nazwę “waldrian”, która figuruje w jednym z pierwszych manuskryptów medycznych. Pod tą nazwą walerianę znaleźć można także w łacińsko-polskim słowniku simplicjów ks. kanonika Jana Stańki (ok. 1468 rok).

Valeriana officinalis L. jest łacińską nazwą gatunku roślin występującego powszechnie w Europie, Ameryce Północnej oraz Azji. Kozłek to typowa roślina porastająca tereny wilgotne – przeważnie brzegi rzek i torfowiska niskie. Zazwyczaj nie tworzy większych skupisk. Do celów terapeutycznych i przemysłowych wykorzystuje się ekstrakt z waleriany pochodzącej z upraw. W związku z tym nie istnieje ryzyko wyczerpania naturalnych zapasów tej wartościowej rośliny.

Kozłek lekarski to roślina dwuletnia należąca do rodziny kozłkowatych, u której obserwuje się wzrost etapowy. W pierwszym roku wytwarzane są pierzaste i ogonkowe liście, znajdujące się tuż nad ziemią. W drugim roku natomiast rozwija się gruba łodyga. Dla tej rośliny charakterystyczne są również drobne kwiaty ułożone w baldachy (kolor biały lub liliowobiały). Ta część odznacza się specyficznym i intensywnym zapachem. Poniżej powierzchni ziemi pojawiają się kłącza i korzenie, będące najistotniejszym fragmentem kozłka pod względem terapeutycznym. Waleriana osiąga ok. 2 metrów wysokości.

Kozłek lekarski wykorzystywany jest głównie jako roślina o działaniu sedatywnym, czyli uspokajającym i wyciszającym. Pomimo tego, że w lecznictwie wykorzystuje się składniki aktywne obecne w częściach podziemnych, to należy pamiętać, że już sam zapach rośliny sprzyja odprężeniu. Co ciekawe, roślina ta wpływa nie tylko na ludzi, ale także na zwierzęta – udowodniono, że w świecie kotów kozłek działa jako afrodyzjak.

 

1.2. Klasyfikacja

Kozłek lekarski to stymulant ośrodkowego układu nerwowego. Działa sedatywnie, czyli wyciszająco oraz uspokajająco. Ponadto roślina ta jest wykorzystywana jako środek nasenny. Stosowanie waleriany skutkuje także poprawą pamięci oraz większym opanowaniem w sytuacjach stresowych.

Kozłek działa także rozluźniająco na mięśnie gładkie. Dzięki temu przyjmuje się go w celu złagodzenia bólu miesiączkowego oraz tego, który występuje w stanach skurczu żołądka.

 

1.3. Skład

W celach leczniczych wykorzystuje się głównie podziemne części rośliny. Korzeń kozłka lekarskiego zawiera w swoim składzie wiele substancji aktywnych warunkujących jego terapeutyczne właściwości. Składniki te poznawane były stopniowo, a każde kolejne badania prowadziły do nowych odkryć.

Jako pierwszy poznano olejek obecny w surowcu (0,5-2%), który zawierał takie składniki, jak: kwas walerianowy, kwas izowalerianowy i kwas mirystycynowy, a także estry tych kwasów z eugenolem, izoeugenolem i borneolem. Dodatkowo w olejku tym znajdują się związki z grupy terpenów. Zalicza się do nich: borneol, kamfen, cyneol, cymen, kamfora, fenchon.

W 1966 roku uczony o nazwisku Thies odkrył kolejne substancje obecne w korzeniu kozłka lekarskiego. Były to walepotriaty, do których zaliczamy: triestry irydoidowe o specyficznej strukturze oraz pochodne irydianu, takie jak waltrat, acetowaltrat, dihydrowaltrat i izohydroksydihydrowaltrat. Walepotriaty są związkami stosunkowo nietrwałymi ulegającymi rozpadowi w temperaturze powyżej 35 ℃. W efekcie ich zawartość w surowcach suszonych i w preparatach galenowych jest znikoma.

Następną grupą związków warunkującą lecznicze właściwości kozłka lekarskiego okazały się seskwiterpeny. Są to stabilne i nielotne składniki olejku, wśród których dominują: kwas walerenowy, kwas hydroksywalerenowy, acetoksywalerenowy oraz kwas 3β- i 4β- epoksywalerenowy, a także keton (waleranon), alkohole (maaliol i walerianol).

Ponadto ostatnie badania wskazują, że stymulację OUN powodują także obecne w walerianie flawonoidy – hesperydyna i 6-metyloapigenina.

 

2. Jak działa waleriana?

2.1. Układ nerwowy

Mechanizm działania składników aktywnych pochodzących z waleriany na ośrodkowy układ nerwowy nie został dokładnie wyjaśniony. Jest on prawdopodobnie związany z układem GABA-ergicznym. Badania wykazały, że nawet niewielkie stężenie wodnego wyciągu z kozłka lekarskiego prowadzi do zahamowania wychwytu oraz pobudza uwalnianie GABA z zakończeń nerwowych. Dodatkowo zaobserwowano, że izolowany kwas walerenowy także wpływa na gospodarkę neuroprzekaźnika GABA – hamował jego enzymatyczna degradację.

Wzrost stężenia neurotransmitera GABA skutkuje otwarciem kanałów chlorkowych znajdujących się w błonie neuronalnej i zwiększeniem przepływu jonów Cl- do wnętrza komórki. W efekcie następuje zmniejszenie pobudliwości komórek nerwowych oraz zablokowanie odpowiedzi na bodźce polaryzujące.

Ponadto, kolejne badania wskazują na silne oddziaływanie wyciągu z kozłka lekarskiego na kompleks receptorowy GABA-A/benzodiazepinowy. Ekstrakt, a także pojedyncze izolowane składniki (alkohole, keton czy walepotriaty) usuwały flouorodiazepam z miejsc wiążących receptorów.

Waleriana stymuluje także mechanizm adenozynowy, czym tłumaczony jest jej charakter nasenny. Wyciąg z kozłka lekarskiego odznacza się selektywnym powinowactwem do receptora A1 i aktywnością połowicznego agonisty w stosunku dla tego receptora. Udowodniono także, że wpływ składników aktywnych na układ adenozynowy uzależniony jest od ich polarności: związki polarne powodowały aktywację receptorów A1, niepolarne natomiast działały agonistycznie.

 

2.1.1. Działanie nasenne

Pierwsze badania kliniczne sprawdzające skuteczność stosowania ekstraktów z kozłka lekarskiego miały miejsce w latach 70. ubiegłego wieku. W pionierskiej próbie kontrolowanej (1977r.) oceniono wpływ leku z waleriany, standaryzowanego na zawartość walepotriatów, u 150 chorych w podeszłym wieku, którzy cierpieli z powodu bezsenności, rozdrażnienia, depresji oraz alienowali się od społeczeństwa. 30-dniowa suplementacja poskutkowała znaczącą redukcją objawów, a także poprawiła jakość życia pacjentów.

W kolejnym badaniu uczestniczyło aż 166 przypadkowych osób. Ochotnicy zostali podzieleni na 3 grupy. Pierwszej podawano 400 mg dziennie wodnego wyciągu z waleriany, drugiej preparat OTC, w ilości 60 mg ekstraktu z kozłka i 30 mg wyciągu z szyszek chmielu, trzeciej natomiast placebo. W pierwszej grupie odnotowano znaczną, w stosunku do grupy kontrolnej, redukcję czasu zasypiania w 37% przypadków, podczas gdy preparat OTC pomógł w 31% chorych. Poprawa ta dotyczyła głównie osób powyżej 40 lat (40% mężczyzn oraz 43% nieregularnie śpiących). Ponadto zaobserwowano poprawę jakości snu u 43% pacjentów przyjmujących czysty wyciąg z waleriany i u 25% osób stosujących OTC. Suplementacja kozłka lekarskiego skutkowała także nasileniem uczucia senności o poranku.

Następnie przeprowadzono badanie krzyżowe, w którym udział wzięli pacjenci w podeszłym wieku, którzy skarżyli się na problemy ze snem. Wpływ ekstraktu z waleriany porównywano z placebo podczas jednokrotnego podania oraz 7-dniowej kuracji (405 mg wodno-alkoholowy wyciąg z kozłka dziennie). Pacjenci nie zauważali poprawy jakości snu, ani skrócenia czasu zasypiania. Badania polisomnograficzne wykazały jednak, że przyjmowanie preparatów na bazie waleriany wydłuża czas trwania snu wolnofalowego oraz skraca I stadium snu.

Wyciągi z kozłka lekarskiego porawiają jakość snu u osób cierpiących na bezsenność warunkowaną napięciem oraz nadmiernym pobudzeniem nerwowym. Dowiedli tego niemieccy naukowcy, którzy przeprowadzili 6-tygodniowy eksperyment z udziałem 202 osób. Ochotnicy podzieleni zostali na dwie grupy – jednej podawano 600 mg preparatu Sedonium o wysokiej zawartości ekstraktu z waleriany, drugiej natomiast 10 mg oksazepamu, czyli popularnego leku anksjolitycznego. Okazało się, że działanie obu środków było zbliżone: w każdej z grup odnotowaną taką samą poprawę jakości snu, wydłużenie czasu snu, pacjenci także w ciągu nocy znacznie lepiej regenerowali swoje siły.

 

2.1.2. Działanie antystresowe

Wyciągi z waleriany są skutecznym lekiem obniżającym poziom stresu. Potwierdzeniem tej informacji jest tygodniowy test przeprowadzony z udziałem 54 osób. Ochotników podzielono na 3 grupy. Pierwszej podawano 120 mg ekstraktu z pieprzu metystynowego, drugiej 600 mg wyciągu z kozłka lekarskiego, trzeciej natomiast placebo. U wszystkich osób wywołano stres w warunkach laboratoryjnych. W grupie pierwszej i drugiej odnotowano obniżenie skurczowego ciśnienia tętniczego krwi, spowolnienie częstości akcji serca oraz obniżenie napięcia nerwowego. Dla porównania, działania takiego nie stwierdzono u pacjentów przyjmujących placebo. Kolejne badania dowiodły, że przyjęcie 100 mg wyciągu z waleriany na godzinę przed wystąpieniem publicznym doskonale łagodzi uczucie niepokoju.

 

2.1.3 Wpływ na koncentrację

W odróżnieniu do większości leków działających nasennie, przyjmowanie preparatów z kozłkiem lekarskim nie powoduje zmniejszenia uwagi, możliwości koncentracji oraz wydłużeniem czasu reakcji. Sprawdzono to w randomizowanym badaniu klinicznym, w którym wzięło udział 102 pacjentów. W pierwszym etapie ochotnikom jednorazowo podano 600 mg wyciągu z waleriany, 1 mg flunitrazepamu oraz placebo. Po 7-dniowej przerwie przeprowadzono drugi etap, który trwał 2 tygodnie. W tym czasie codziennie wieczorem pacjenci przyjmowali wyciąg z waleriany lub placebo. Zarówno w I, jak i w II etapie nie zauważono negatywnego wpływu wyciągu z kozłka na czas reakcji, a także zdolności do koncentracji i skupienia uwagi rano po przebudzeniu.

 

2.2. Układ pokarmowy

Kozłek lekarski już w medycynie ludowej stosowany był jako środek łagodzący dolegliwości układu pokarmowego. Słynny polski zielarz Syreniusz wielokrotnie wskazywał na wyjątkowe właściwości waleriany: “Wątrobę, śledzionę, przechody moczu, nerki, pęcherz zamulony zatkany otwiera…”. Ponadto roślina ta ma działanie rozkurczowe, w związku z czym może być stosowana w celu złagodzenia stanów skurczowych żołądka. Waleriana odznacza się także działaniem wiatropędnym. Efekt ten związany jest także z działaniem rozkurczowym, ale dodatkowo wynika z większej produkcji soków żołądkowych. Na uwagę zasługuje także fakt, że stosowanie kozłka lekarskiego skutkuje pobudzeniem wydzielania śliny, która zawiera enzym amylazę ślinową. W efekcie przekłada się to na bardziej wydajne wstępne trawienie węglowodanów, a także lepsze formowanie kęsów.

 

2.3. Łagodzenie objawów związanych z PMS oraz bólu miesiączkowego

Działanie rozkurczowe na mięśnie gładkie skutkuje zmniejszeniem poziomu bólu miesiączkowego przy przyjmowaniu wyciągu z waleriany. Dodatkowo ekstrakt ten działa uspokajająco, w związku z czym jest skutecznym środkiem redukującym objawy związane z zespołem napięcia przedmiesiączkowego. Waleriana jest także polecana dla kobiet w okresie pokwitania.

 

2.4. Zastosowanie w kosmetyce

Współczesna fitoterapia poleca stosowanie zewnętrzne naparów z kozłka lekarskiego. Użycie to jest wskazane dla osób, u których pojawia się problem łupieżu czy też nadmiernego łojotoku skórnego. Polecane jest także pacjentom cierpiącym z powodu chorób skóry, czyli w dermatozach.

 

3. Jak stosować walerianę?

3.1. Dawkowanie

Suplementy kozłka lekarskiego zawierają korzeń tej rośliny, w którym standardowo występuje 0,8-1% kwasu walerianowego.

Dawka standardowa w przypadku waleriany to 450 mg. W przypadku codziennej suplementacji należy stosować ilość 350 mg 2-3 razy na dobę. Jeżeli preparaty przyjmuje się w ciągu dnia, należy to robić łącznie z posiłkiem. Wieczorem natomiast – godzinę przed spaniem.

 

3.2. Łączenie

  • szyszki chmielu (Humuli Lupuli), męczennica cielista (Passiflora incarnata), melisa (Melissa officinalis), głóg (Crataegus), arcydzięgiel litwor (Angelica archangelica) – działanie uspokajające, leczenie bezsenności, działanie wyciszające
  • lukrecja gładka (Glycyrrhiza glabra) – działanie anksjolityczne, wzmacnianie bioaktywności i bioakumulacji składników waleriany

 

3.3. Interakcje niepożądane

  • alkohol – duża ilość alkoholu w połączeniu z ekstraktem z waleriany może skutkować nadmiernym uczuciem senności
  • alprazolam – kozłek lekarski przyspiesza rozpad alprazolamu w wątrobie, przez co może nasilać niepożądane efekty uboczne stosowania leków z tym składnikiem
  • leki uspokajające – przyjmowanie leków uspokajających wraz z wyciągiem z waleriany może nasilać uczucie senności. Zastosowanie leków uspokajających łącznie z walerianą przed zabiegiem chirurgicznym powoduje przedłużony, niekorzystny sen
  • leki rozkładane w wątrobie (substraty dla cytochromu P450 3A4) – waleriana przyspiesza rozkład leków przez wątrobę, w efekcie czego może nasilać ich działanie oraz niekorzystne skutki. Osoby przyjmujące leki, których metabolizm zachodzi przy udziale CYP3A4 powinny przed użyciem waleriany skontaktować się z lekarzem

 

3.4. Skutki uboczne

Kozłek lekarski jest bezpieczny i nie powoduje skutków ubocznych u większości osób, które nie przekraczają zalecanej dawki i stosują przerwy w suplementacji (najlepsze efekty w cyklu 4-tygodniowym). Nie są znane skutki uboczne w przypadkach dłuższego stosowania waleriany. Niektóre dane jednak wskazują na to, że stosowanie tej rośliny przez 4-8 tygodni może być bezpieczne dla dzieci.

Przekroczenie zalecanej dawki powoduje wystąpienie skutków ubocznych, do których należą: ból głowy, nadmierny niepokój, bezsenność. U niektórych przyjęcie dużej ilości waleriany wieczorem może skutkować ospałością oraz dezorientacja następnego dnia. W takich przypadkach należy unikać prowadzenia samochodu bądź obsługiwania niebezpiecznych maszyn.

 

3.5. Przeciwwskazania

Wyciągu z waleriany nie powinny stosować kobiety w ciąży oraz karmiące piersią, ponieważ jak dotąd nie przeprowadzono wystarczającej ilości badań potwierdzających bezpieczeństwo suplementacji kozłka w tych przypadkach.

Ekstrakt z waleriany działa na OUN wyciszająco i uspokajająco. W taki sam sposób na ośrodkowy układ nerwowy oddziałują leki stosowane w celu znieczulenia oraz inne środki używane podczas zabiegów chirurgicznych. Kozłka lekarskiego nie należy przyjmować 2 tygodnie przed planowaną operacją.

Z lekarzem powinny skontaktować się także osoby chore na raka, które przyjmują leki przeciwgrzybicze lub obniżające odporność.

Bibliografia:
Skarżyński A., Zioła czynią cuda, Agencja Wydawnicza Comes, 1994
Karłowicz-Bodalska K., Ocena korzenia kozłka lekarskiego (Valeriana officinalis) jako środka o działaniu uspokajającym i ułatwiającym zasypianie, Postępy Fitoterapii, 2004
Ożarowski A., Jaroniewski W., Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie, Instytut Wydawniczy, Związków Zawodowych. Warszawa, 1987
Nowak G., Surowce roślinne o działaniu przeciwlękowym i antydepresyjnym, Herba Polonica, 2009
Grabska-Kobyłecka I., Nowak D., Sen, bezsenność i jej leczenie - krótki przegląd aktualnej wiedzy ze szczególnym uwzględnieniem ziołolecznictwa, Pediatria i Medycyna Rodzinna, 2014
http://www.webmd.com/vitamins-supplements/ingredientmono-870-valerian.aspx?activeingredientid=870
http://www.webmd.com/a-to-z-guides/supplement-guide-valerian
https://examine.com/supplements/valeriana-officinalis/
Bent St., Padula A., Moore D., Valerian for sleep: A systematic review and meta- analysis, Am. J. of Medicine, 2006
Ernest E., Herbal remedies for anxiety - a systematic review of controlled clinical trials, Phytomedicine, 2006
Kennedy D., Littre W., Haskell C., Anxiolytic effects of combination of Melissa officinalis and Valeriana officinalis during laboratory induced stress, Phytother. Res., 2006
Kuhlmann J., Berger W., Podzuweit H., The influence of valerian treatment on reaction time, alertness and concentration in volunteers, Pharmacopsychiat., 1999
Lacher S., Mayer R., Sichart K, Interaction of valerian extracts of different polarity with adenosine receptors: Identification of isovaltrate as an inverse agonist at A1 receptors, Biochemical Pharmacology, 2007
Donath F., Quispe S., Diefenbach K., Maurer A., Fietze I., Roots I, Critical evaluation of the effect of valerian extract on sleep structure and sleep quality, Pharmacopsychiatry, 1999
Muller C. E., Schumacher B., Brattstrom A., Abourased E. A., Koetter U., Interactions of valerian extracts and fixed valerian-hop extract combination with adenosine receptors, Life Science, 2002
Poyares D R., Guilleminault C., Ohayon M. M., Tufik S., Can valerian improve the sleep of insomniacs after benzodiazepine withdrawal?, Prog. Neuro-Psychopharmacol. Biol. Psychiatry, 2002
Salter S, Brownie S Treating primary insomnia - the efficacy of valerian and hops . Aust Fam Physician. 2010
Mathela CS, et al Valeriana wallichii DC, a new chemotype from northwestern Himalaya . J Essent Oil Res. 2005
Navarrete A, et al Chemical fingerprinting of valeriana species: simultaneous determination of valerenic acids, flavonoids, and phenylpropanoids using liquid chromatography with ultraviolet detection . J AOAC Int., 2006
Donovan JL, et al Multiple night-time doses of valerian (Valeriana officinalis) had minimal effects on CYP3A4 activity and no effect on CYP2D6 activity in healthy volunteers . Drug Metab Dispos. 2004
Del Valle-Mojica LM, et al Selective Interactions of Valeriana officinalis Extracts and Valerenic Acid with {H}Glutamate Binding to Rat Synaptic Membranes . Evid Based Complement Alternat Med. 2011
Schumacher B, et al Lignans isolated from valerian: identification and characterization of a new olivil derivative with partial agonistic activity at A(1) adenosine receptors . J Nat Prod. 2002
Bodesheim U, Hölzl J Isolation and receptor binding properties of alkaloids and lignans from Valeriana officialis L . Pharmazie, 1997
Wang PC, et al Volvalerenone A, a new type of mononorsesquiterpenoid with an unprecedented 3,12-oxo bridge from Valeriana officinalis, Tetrahedron Lett. 2010
Marder M, et al, 6-methylapigenin and hesperidin: new valeriana flavonoids with activity on the CNS . Pharmacol Biochem Behav. 2003
Fernández S, et al Sedative and sleep-enhancing properties of linarin, a flavonoid-isolated from Valeriana officinalis, Pharmacol Biochem Behav.,2004
Taibi DM, Bourguignon C, Gill Taylor A., A feasibility study of valerian extract for sleep disturbance in person with arthritis, Biol Res Nurs. 2009
Fernández-San-Martín MI, et al Effectiveness of Valerian on insomnia: a meta-analysis of randomized placebo-controlled trials . Sleep Med. 2010
Barton DL, et al The use of Valeriana officinalis (Valerian) in improving sleep in patients who are undergoing treatment for cancer: a phase III randomized, placebo-controlled, double-blind study . J Support Oncol, 2011
Pakseresht S, Boostani H, Sayyah M Extract of valerian root (Valeriana officinalis L.) vs. placebo in treatment of obsessive-compulsive disorder: a randomized double-blind study . J Complement Integr Med. 2011
Cuellar NG, Ratcliffe SJ Does valerian improve sleepiness and symptom severity in people with restless legs syndrome . Altern Ther Health Med. (2009)

Dodaj komentarz